ઇઝરાયેલમાં પેલેસ્ટાઇની કેદીઓને ફાંસી આપવાની તૈયારી: વિવાદ વચ્ચે ‘બેવડી ન્યાય પ્રણાલી’ અંગે શા માટે ઊભા થયા સવાલો?
મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ના ભૌગોલિક-રાજકીય પરિદ્રશ્યમાં તણાવ ફરી એકવાર તેની ચરમસીમા પર પહોંચી ગયો છે. ઇઝરાયેલમાં પેલેસ્ટાઇની કેદીઓને મૃત્યુદંડ (ફાંસી) આપવાની ચાલી રહેલી કવાયતે એક નવો આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદ ઊભો કર્યો છે. ઇઝરાયેલના કટ્ટરપંથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મંત્રી ઇતામાર બેન ગ્વિરે (Itamar Ben-Gvir) સેન્ટ્રલ ઇઝરાયેલમાં નિર્માણ પામી રહેલા એક નવા ફાંસીઘર (Execution Site) ની મુલાકાત લીધી હતી અને તેનો વીડિયો પણ જાહેર કર્યો હતો.
આ નવા સુવિધા સંકુલમાં ડેથ રો વિંગ, ફાંસી માટેનું મુખ્ય માળખું અને પીડિત પરિવારજનો ફાંસીની પ્રક્રિયા જોઈ શકે તેવી વિશેષ ગેલેરી તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. બેન ગ્વિરે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે તેમની સરકારે આતંકવાદના દોષિતો માટે ફાંસીની સજાનો કાયદો લાવવાનું અને ફાંસીઘર બનાવવાનું જે વચન આપ્યું હતું, તે પૂરું કરવામાં આવી રહ્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, “આતંકવાદીઓ માટે માત્ર એક જ સજા હોવી જોઈએ, અને તે છે મૃત્યુદંડ.”
‘બેવડી ન્યાય પ્રણાલી’ નો વિવાદ અને કાનૂની ભેદભાવ
આ નિર્ણયનો સૌથી વિવાદાસ્પદ અને ગંભીર પાસું એ છે કે આ કાયદો વ્યવહારિક ધોરણે મુખ્યત્વે પેલેસ્ટાઇની નાગરિકો પર જ લાગુ થશે. માર્ચ મહિનામાં ઇઝરાયેલની સંસદ (નેસેટ) એ આતંકવાદ સાથે જોડાયેલા કેસોમાં હત્યાના દોષિતો માટે ફાંસીની સજાની જોગવાઈ કરતો કાયદો પસાર કર્યો હતો.
આ કાયદાનું પાલન સૈન્ય અદાલતો (Military Courts) દ્વારા કરવામાં આવશે. ઇઝરાયેલની આ સૈન્ય અદાલતો સામાન્ય રીતે ઇઝરાયેલી નાગરિકો પર કેસ ચલાવતી નથી, પરંતુ કબજા હેઠળના પ્રદેશોના પેલેસ્ટાઇનીઓ પર જ સુનાવણી કરે છે. આ જ કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંગઠનો અને કાયદાકીય નિષ્ણાતોએ આને ‘બેવડી ન્યાય પ્રણાલી’ (Dual Justice System) તરીકે ઓળખાવી છે, જ્યાં એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ઇઝરાયેલીઓ માટે સિવિલ કાયદો અને પેલેસ્ટાઇનીઓ માટે કડક લશ્કરી કાયદો અમલી છે.
આ મામલાને ઇઝરાયેલની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં પણ પડકારવામાં આવ્યો છે. અરજદારોની દલીલ છે કે આ કાયદો સમાનતાના અધિકાર, માનવ ગરિમા, મુક્ત સુનાવણી અને જીવવાના મૂળભૂત આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
ઇઝરાયેલી જેલોમાં ૯,૩૦૦ થી વધુ પેલેસ્ટાઇનીઓ અને ‘પ્રશાસનિક અટકાયત’
ઇઝરાયેલી માનવાધિકાર સંગઠન ‘હા મોક્ડ’ (HaMoked) ના તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ઇઝરાયેલની વિવિધ જેલોમાં હાલમાં ૯,૩૦૦ થી વધુ પેલેસ્ટાઇનીઓ બંધ છે. આમાંથી આશરે ૩,૨૦૦ જેટલા લોકો ‘પ્રશાસનિક અટકાયત’ (Administrative Detention) હેઠળ છે.
આ પ્રશાસનિક અટકાયત પ્રણાલી અત્યંત વિવાદાસ્પદ છે:
આ વ્યવસ્થા હેઠળ મિલિટરી કમાન્ડર કોઈપણ વ્યક્તિ પર ઔપચારિક આરોપ મૂક્યા વગર કે કેસ ચલાવ્યા વગર ૬ મહિના સુધી અટકાયતમાં રાખી શકે છે.
આ સમયગાળાને અનંતકાળ સુધી વારંવાર લંબાવી શકાય છે.
અટકાયતનો આધાર મોટે ભાગે ગુપ્ત માહિતી (Secret Intelligence) હોય છે, જેને આરોપી કે તેના વકીલ સાથે પણ શેર કરવામાં આવતી નથી.
આ સંજોગોમાં ફાંસીની સજાનો નવો કાયદો અમલમાં આવવાથી સેંકડો પેલેસ્ટાઇની કેદીઓ પર મૃત્યુદંડની તલવાર લટકવા લાગી છે.
ગાઝા અને વેસ્ટ બેંકમાં વધી રહેલો તણાવ
બેન ગ્વિરનું આ આક્રમક પગલું એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ગાઝામાં શાંતિ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ખોરવાયેલી છે. એક તરફ ઇઝરાયેલની શરત છે કે હમાસ સંપૂર્ણપણે હથિયાર હેઠા મૂકે તે પછી જ ઇઝરાયેલી સેના વાપસી કરશે, જ્યારે બીજી તરફ હમાસ અને મધ્યસ્થ દેશો (જેવા કે કતાર અને ઇજિપ્ત) તબક્કાવાર રીતે સેનાની વાપસી ઈચ્છે છે.
દરમિયાન, અહેવાલો અનુસાર ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ ના વિરામ બાદ પણ ગાઝામાં હિંસા અટકી નથી અને ૧,૨૫૦ થી વધુ પેલેસ્ટાઇનીઓ પોતાના જીવ ગુમાવી ચૂક્યા છે. તે જ રીતે, પશ્ચિમ કાંઠા (West Bank) માં પણ ઇઝરાયેલી સેના અને સેટલર્સની કાર્યવાહીમાં આ વર્ષે ઓછામાં ઓછા ૭૬ પેલેસ્ટાઇનીઓના મોત થયા છે, જેમાં ૧૮ બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ઇતામાર બેન ગ્વિરનું વિવાદાસ્પદ વલણ
ઇઝરાયેલના નેતન્યાહુ સરકારમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા મંત્રી ઇતામાર બેન ગ્વિર અગાઉ પણ પોતાના આત્યંતિક અને ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો માટે જાણીતા રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ તેમણે ગાઝામાં દરરોજ રાત્રે ડઝનેક લોકોની લક્ષિત હત્યાઓ (Targeted Killings) કરવાની જાહેરમાં વકીલાત કરી હતી.
તેમના આ નિવેદનો અને ફાંસીઘર બનાવવાની કામગીરી સામે યુનાઇટેડ નેશન્સ (UN) અને યુરોપીયન યુનિયન (EU) સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય મંચોએ ભારે વિરોધ નોંધાવ્યો છે. વિવેચકોનું માનવું છે કે બેન ગ્વિર જેવા કટ્ટરપંથી નેતાઓ પોતાના રાજકીય ફાયદા માટે સમગ્ર પ્રદેશને અશાંતિની આગમાં ધકેલી રહ્યા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પર અસર અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
ઇઝરાયેલમાં ફાંસીઘરનું નિર્માણ અને માનવાધિકારોનું ઉલ્લંઘન માત્ર સ્થાનિક રાજકારણ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેનાથી વૈશ્વિક સ્તરે ઇઝરાયેલની છબીને મોટો ધક્કો પહોંચી રહ્યો છે. માનવાધિકાર સંગઠનો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો ઇઝરાયેલ સૈન્ય અદાલતો દ્વારા પેલેસ્ટાઇનીઓને ફાંસી આપવાનું શરૂ કરશે, તો તેનાથી મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ ગુનાઓ (War Crimes) અને માનવતા વિરુદ્ધના અપરાધો અંગેની નવી કાનૂની લડાઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાયાલય (ICC) માં શરૂ થઈ જશે.
આ નિર્ણયથી શાંતિ વાટાઘાટો વધુ જટિલ બનશે અને ઇઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઇન સંઘર્ષમાં કાયદો, સજા અને માનવ અધિકારોની મર્યાદાઓ અંગે વૈશ્વિક સ્તરે એક નવો અગ્નિપરીક્ષાનો તબક્કો શરૂ થયો છે.
