સાક્ષીઓ માટે ‘વિટનેસ કેલેન્ડર’ બનશે: દહેજ ઉત્પીડનના કેસોમાં હવે શક્ય હોય તો રોજિંદી સુનાવણી હાથ ધરાશે
દેશભરની અદાલતોમાં વર્ષોથી લંબાઈતા દહેજ ઉત્પીડન અને દહેજ મૃત્યુના કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે નીચલી અદાલતોમાં ‘તારીખ પે તારીખ’ની સંસ્કૃતિનો અંત લાવવાના સ્પષ્ટ સંકેત આપતા દેશભરની તમામ ટ્રાયલ કોર્ટો અને હાઇકોર્ટો માટે નવી માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહની પીઠે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે દહેજ સંબંધિત કેસોમાં ચાર્જશીટ રજૂ થયાના ૬૦ થી ૯૦ દિવસની અંદર આરોપીઓ સામે આરોપો (Charges) ઘડી દેવા જોઈએ અને ત્યારબાદ વિલંબ વિના સુનાવણી શરૂ કરવી જોઈએ.
નવી BNS કલમો અને અદાલતી પ્રાથમિકતા
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં નોંધ્યું છે કે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ ૩૦૪-બી (દહેજ મૃત્યુ) અને ૪૯૮-એ (દહેજ ઉત્પીડન), જે હવે નવી ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) હેઠળ અનુક્રમે કલમ ૮૦ અને કલમ ૮૫ તરીકે ઓળખાય છે, તેનાથી સંબંધિત તમામ કેસોને અદાલતોએ પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. આ પ્રકારના ગંભીર કેસો દાયકાઓ સુધી પેન્ડિંગ રહે તે સમાજ અને પીડિત પરિવાર બંને માટે અન્યાયરૂપ છે.
કોર્ટે આદેશ આપ્યો છે કે આરોપો ઘડાયા પછી તુરંત જ સાક્ષીઓના નિવેદનો નોંધવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જવી જોઈએ. જો શક્ય હોય તો, આ કેસોમાં કોઈ પણ જાતના વિરામ વગર દરરોજ સુનાવણી (Daily Hearing) હાથ ધરવી જોઈએ જેથી કેસનો ઝડપથી નિકાલ આવી શકે.
વિટનેસ કેલેન્ડર અને અનિવાર્ય કારણો વગર મુલતવી પર રોક
કોર્ટે પ્રક્રિયાને વધુ વ્યવસ્થિત બનાવવા માટે ‘સાક્ષી કેલેન્ડર’ (Witness Calendar) તૈયાર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આરોપો ઘડાય કે તરત જ કયા સાક્ષીને ક્યારે સમન્સ મોકલવું અને કોની જુબાની ક્યારે લેવી તેનું પૂર્વ આયોજન આ કેલેન્ડર મુજબ કરવામાં આવશે.
અદાલતોમાં બિનજરૂરી મુલતવી (Adjournment) અટકાવવા માટે પણ કડક નિયમો બનાવાયા છે. કોઈ પણ વકીલ કે પક્ષકારને ગેરવાજબી રીતે સમય આપવામાં આવશે નહીં. જો કોઈ કારણસર સુનાવણી સ્થગિત કરવી પડે, તો તેનું ચોક્કસ લેખિત કારણ ન્યાયાધીશે રેકોર્ડ પર રજૂ કરવું પડશે. એટલું જ નહીં, જો આરોપીના વકીલ વારંવાર ગેરહાજર રહીને સુનાવણીમાં વિલંબ કરવાનો પ્રયાસ કરશે, તો કોર્ટે કાર્યવાહી અટકાવવાને બદલે અન્ય વકીલને એમિકસ ક્યુરી (Amicus Curiae) તરીકે ન્યાયિક સહાયક બનાવીને કેસ આગળ ધપાવવાનો રહેશે.
ડિજિટલ ડેશબોર્ડ અને વહીવટી દેખરેખ
સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર નીચલી અદાલતોને જ નહીં પરંતુ તમામ રાજ્યની હાઇકોર્ટોને પણ જવાબદાર બનાવી છે. દરેક હાઇકોર્ટે પોતાના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળની જિલ્લા અદાલતોમાં પેન્ડિંગ રહેલા દહેજના કેસોને ટ્રેક કરવા માટે એક ખાસ ડિજિટલ ડેશબોર્ડ અને ઓટોમેટેડ એલર્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવી પડશે. આ સિસ્ટમ વર્ષોથી પડતર કેસોની ઓળખ કરશે અને કયા સ્ટેજ પર કેસ અટક્યો છે તેની ચેતવણી આપશે.
જિલ્લા અદાલતોએ પણ દર મહિને અથવા દર ત્રણ મહિને ૩ વર્ષથી વધુ સમયથી પેન્ડિંગ કેસોની ખાસ સમીક્ષા કરવી પડશે. ઉપરાંત, આ સમગ્ર અમલીકરણ પર નજર રાખવા માટે તમામ રાજ્યો અને હાઇકોર્ટોએ દર વર્ષે ૧૫ જાન્યુઆરી, ૧૫ મે અને ૧૫ સપ્ટેમ્બરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાનો પ્રગતિ અહેવાલ (Status Report) સોંપવાનો રહેશે.
મધ્યસ્થી અંગેની સ્પષ્ટતા
અદાલતે એક મહત્વપૂર્ણ લાલબત્તી પણ ધરી છે કે કાઉન્સેલિંગ અથવા મધ્યસ્થી (Mediation) ની પ્રક્રિયા માત્ર સામાન્ય કૌટુંબિક મતભેદો કે નાની-મોટી તકરારોમાં જ કરી શકાશે. જો કેસમાં હત્યા, ગંભીર શારીરિક હિંસા કે દહેજ મૃત્યુ જેવા કૌરૂપ્ય ગુના સામેલ હોય, તો ત્યાં મધ્યસ્થીના નામે સમય બગાડ્યા વિના સીધી કાનૂની કાર્યવાહી જ હાથ ધરવામાં આવશે. આ નિર્ણયથી દહેજ પીડિતોને ઝડપી અને પારદર્શક ન્યાય મળવાની નવી આશા જાગી છે.
