શું તમારું IT રિફંડ અટવાયું છે? દિલ્હી ITAT ના આ એક નિર્ણયથી લાખો કરદાતાઓને થશે ફાયદો!
દિલ્હીના જોરબાગ વિસ્તારમાં રહેતા એક કરદાતા માટે આવકવેરા વિભાગનો એક નોટિસ શરૂઆતમાં મુશ્કેલી લાવ્યો હતો, પરંતુ અંતે તે તેમના માટે મોટો ફાયદો સાબિત થયો. નાણાકીય વર્ષ 2018-19 (આકારણી વર્ષ 2019-20) માટે તેમણે સમયસર પોતાનું ઈન્કમટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઈલ કર્યું નહોતું. આવકવેરા વિભાગના આંતરિક સોફ્ટવેર અને ‘ઈન્સાઈટ પોર્ટલ’ દ્વારા કરદાતાના કેટલાક મોટા આર્થિક વ્યવહારો પકડાઈ ગયા હતા, જેના આધારે વિભાગે તેમની સામે તપાસ શરૂ કરી હતી.
આ નોટિસ મળ્યા બાદ કરદાતાએ પોતાનું રિટર્ન રજૂ કર્યું અને તેમાં વર્ષ દરમિયાન કપાયેલા ₹5.31 લાખના ટીડીએસ (TDS) રિફંડની માંગ કરી. જોકે, આવકવેરા વિભાગના અધિકારીઓએ આ રિફંડ આપવાનો સ્પષ્ટ ઈનકાર કરી દીધો હતો. આખરે આ મામલો દિલ્હી ઈન્કમટેક્સ અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં કરદાતાની દલીલોને યોગ્ય ઠેરવીને તેમની તરફેણમાં એક મોટો અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપવામાં આવ્યો છે.
વિભાગે રિફંડ આપવાની કેમ ના પાડી? જાણો અસલી વિવાદ
સમગ્ર કેસની વિગત એવી છે કે કરદાતાએ કલમ 139 મુજબ નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પોતાનું મૂળ રિટર્ન ફાઈલ કર્યું નહોતું. આથી, આવકવેરા વિભાગે 27 માર્ચ 2023ના રોજ રી-એસેસમેન્ટ (પુનઃ આકારણી) ની પ્રક્રિયા શરૂ કરી અને કલમ 148 હેઠળ કરદાતાને નોટિસ મોકલી. આ નોટિસના જવાબમાં કરદાતાએ જે રિટર્ન ફાઈલ કર્યું, તેમાં તેમણે પોતાના વ્યવસાયમાં ₹1.38 કરોડનું નુકસાન (Business Loss) દર્શાવ્યું હતું.
આ નુકસાનને એડજસ્ટ કર્યા પછી તેમની કરપાત્ર આવક શૂન્ય (Nil) થઈ જતી હતી. આ ગણતરીના આધારે કરદાતાએ વર્ષ દરમિયાન કપાયેલા ₹5,31,680 ના TDS ના નાણાં પાછા મેળવવા માટે રિફંડનો દાવો કર્યો હતો.
આકારણી અધિકારી (Assessing Officer – AO) એ કરદાતાની શૂન્ય આવકની વાત તો સ્વીકારી લીધી, પરંતુ રિફંડ ચૂકવવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી. અધિકારીનો તર્ક એવો હતો કે કરદાતાએ મૂળ સમયમર્યાદામાં રિટર્ન ભર્યું નથી અને તેઓ માત્ર રી-એસેસમેન્ટની નોટિસના જવાબમાં જ પહેલીવાર આ રિફંડ માંગી રહ્યા છે. પ્રથમ અપીલ ઓથોરિટીએ પણ અધિકારીના આ નિર્ણયને બહાલ રાખ્યો હતો, જેનાથી નારાજ થઈને કરદાતાએ ITAT ના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા.
ITAT નો ઐતિહાસિક નિર્ણય: બંધારણ અને કાયદાનો હવાલો
દિલ્હી ITAT એ આ કેસની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કરી. ટ્રિબ્યુનલ સામે મુખ્ય પ્રશ્ન એ હતો કે, શું માત્ર મૂળ રિટર્ન સમયસર ન ભરવાના કારણે કરદાતાનો વ્યાજબી રિફંડનો હક છીનવી શકાય? ટ્રિબ્યુનલે આ પ્રશ્નનો સ્પષ્ટ જવાબ ‘ના’ માં આપ્યો.
ITAT એ ઈન્કમટેક્સ એક્ટની કલમ 237 નો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, જો કરદાતા દ્વારા ચૂકવવામાં આવેલો ટેક્સ તેની વાસ્તવિક કર જવાબદારી કરતાં વધુ હોય, તો વધારાની રકમ રિફંડ કરવી કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત છે. કેસમાં રી-એસેસમેન્ટ બાદ કરદાતાની કરપાત્ર આવક શૂન્ય સાબિત થઈ હોવાથી, તેમની પાસેથી કપાયેલો તમામ TDS રિફંડ થવા પાત્ર બને છે.
ટ્રિબ્યુનલે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે આ રિફંડ એ આકારણી હુકમનું જ એક સ્વાભાવિક પરિણામ છે. તેને રી-એસેસમેન્ટના ક્ષેત્રક્ષેત્ર બહારનો કોઈ નવો કે ગેરકાયદે દાવો ગણી શકાય નહીં. આ ઉપરાંત, ITAT એ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 265 નો હવાલો આપ્યો હતો, જે જણાવે છે કે કાયદાકીય જોગવાઈઓ વગર નાગરિક પાસેથી કોઈપણ પ્રકારનો ટેક્સ વસૂલ કરી શકાય નહીં. પરિણામે, ITAT એ આવકવેરા અધિકારીને આદેશ આપ્યો કે તેઓ કરદાતાને ₹5,31,680 ની રકમ વ્યાજ સાથે તાત્કાલિક રિફંડ કરે.
શું કોઈ પણ વ્યક્તિ જૂના રિફંડનો દાવો કરી શકે? નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય
આ વલણ અને ચુકાદાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે કોઈ પણ નાગરિક ગમે ત્યારે પોતાના જૂના સમયના રિફંડનો દાવો કરી શકે છે. ટેક્સ નિષ્ણાતોના મતે, ટેક્સપેયર્સ માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સલામત રસ્તો એ જ છે કે તેઓ દર વર્ષે સમયસર પોતાનું રિટર્ન ફાઈલ કરે.
ટેક્સ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો કોઈ કારણોસર મૂળ કે મોડું રિટર્ન ફાઈલ કરી શકાયું ન હોય, તો કરદાતાઓ ઈન્કમટેક્સ એક્ટની કલમ 119(2)(b) હેઠળ વિલંબ માફી (Condonation of Delay) માટે ઈન્કમટેક્સ કમિશનર સમક્ષ અરજી કરી શકે છે. જોકે, જો આવકવેરા વિભાગ પોતે જ રી-એસેસમેન્ટની પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે, તો કરદાતા નોટિસના જવાબમાં રજૂ કરેલા નવા ITR માં પોતાના કાયદેસરના રિફંડનો દાવો ચોક્કસપણે કરી શકે છે.
જો તમારું રિફંડ અટવાઈ જાય તો શું કરવું?
જો આવકવેરા વિભાગ દ્વારા તમારો રિફંડનો દાવો ફગાવી દેવામાં આવે, તો આગળના પગલાં પરિસ્થિતિ પર આધાર રાખે છે:
વિલંબ માફીની અરજી: જો રિટર્ન ભરવાની છેલ્લી તારીખ વીતી ગઈ હોય અને તમે રિટર્ન ન ભરી શક્યા હોવ, તો કલમ 119(2)(b) મુજબ કમિશનરને અરજી કરીને વિલંબ માફી માંગી શકાય છે.
સુધારા અરજી (Rectification): જો તમે સમયસર રિટર્ન ભર્યું હોય અને રિફંડનો દાવો પણ કર્યો હોય, પરંતુ પ્રોસેસિંગ દરમિયાન ટેકનિકલ કે આંકડાકીય ભૂલના કારણે નાણાં ન મળ્યા હોય, તો કલમ 154 હેઠળ રેક્ટિફિકેશન ફાઈલ કરી શકાય છે.
અપીલનો માર્ગ: જો રી-એસેસમેન્ટ કે અન્ય કોઈ કાર્યવાહી દરમિયાન તમારો કાયદેસરનો રિફંડ દાવો ફગાવી દેવાય, તો અપીલેટ ઓથોરિટી અથવા ITAT સમક્ષ અપીલ દાખલ કરવી એ જ સૌથી યોગ્ય અને કાયદાકીય રસ્તો છે.
