ખાંડ ક્યારે સસ્તી થશે? સપ્ટેમ્બરથી નવેમ્બર સુધીના ભાવ ઘટાડા અને સટ્ટાખોરીનું સંપૂર્ણ ગણિત
મોંઘવારીના મારથી પીડાતા સામાન્ય નાગરિકો માટે હવે એક રાહતના સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી સતત વધી રહેલા ખાંડના ભાવમાં હવે વિરામ આવ્યો છે અને મિલોમાંથી નીકળતી ખાંડ (એક્સ-મિલ પ્રાઈસ)માં આશરે ૨૦ ટકા સુધીનો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. જોકે, ગ્રાહકો માટે ચિંતાનો વિષય એ છે કે મિલ સ્તરે ભાવ ઘટ્યા હોવા છતાં રિટેલ એટલે કે છૂટક કરિયાણાની દુકાનો પર હજુ પણ ખાંડ ઊંચા ભાવે જ વેચાઈ રહી છે.
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે સામાન્ય ગ્રાહકોના મનમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે તેમના રસોડા સુધી સસ્તી ખાંડ પહોંચતા કેટલો સમય લાગશે? સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થતી તહેવારોની સિઝનમાં ખાંડના ભાવ ફરી વધશે કે નવેમ્બર સુધીમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળશે? આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ પાછળનું સાચું કારણ કૃત્રિમ અછત, સટ્ટાખોરી અને સરકારની નવી સપ્લાય નીતિ છે.
કૃત્રિમ અછતનો ખેલ: દેશમાં સ્ટોકની કોઈ કમી નહોતી
સરકારના ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા મંત્રાલય દ્વારા કરવામાં આવેલા ભૌતિક ચકાસણી (Physical Verification) માં એક ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. દેશમાં ખાંડના વાસ્તવિક ઉત્પાદન કે સ્ટોકમાં કોઈ કમી નહોતી. ઘણી ખાંડ મિલો પાસે તો સરકારી ચોપડે દર્શાવવામાં આવેલા સ્ટોક કરતાં પણ વધુ જથ્થો ઉપલબ્ધ હતો.
આમ છતાં, બજારમાં ખાંડના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હતા. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ ભાવવધારો કુદરતી અછતને કારણે નહીં પરંતુ મિલમાલિકો અને મોટા જથ્થાબંધ વેપારીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી ‘જમાખોરી’ (Hoarding) અને ‘સટ્ટાખોરી’નું પરિણામ હતો. બજારમાં માલ રોકી રાખીને કૃત્રિમ અછત ઊભી કરવામાં આવી હતી, જેથી કૃત્રિમ રીતે ભાવ વધારીને મોટો નફો રળી શકાય.
કેટલો વધ્યો હતો ખાંડનો ભાવ? આંકડાઓની નજરે
છેલ્લા એક-દોઢ મહિનામાં ખાંડના છૂટક ભાવમાં અણધારો અને તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જુલાઈથી ઓગસ્ટના અંત સુધીમાં આંકડાઓ કંઈક આ મુજબ બદલાયા હતા:
- ૨૦ જુલાઈ: દેશમાં ખાંડનો સરેરાશ છૂટક ભાવ આશરે ₹૪૮.૧૮ પ્રતિ કિલો હતો.
- ૨૦ ઓગસ્ટ: માત્ર એક મહિનામાં ભાવ વધીને ₹૫૫.૭૦ પ્રતિ કિલો થઈ ગયો.
- ૨૬ ઓગસ્ટ: ભાવવધારો ચરમસીમાએ પહોંચ્યો અને સરેરાશ ભાવ ₹૬૫.૦૬ પ્રતિ કિલો સુધી નોંધાયો.
- ૨૭ ઓગસ્ટ: સરકારી દબાણ અને તપાસ બાદ ભાવ ઘટીને ₹૬૪.૩૩ પ્રતિ કિલો થયો.
ટૂંકમાં કહીએ તો, માત્ર ચાર સપ્તાહના ટૂંકા ગાળામાં ખાંડના છૂટક ભાવમાં આશરે ૩૫ ટકાનો જંગી વધારો ઝીંકાયો હતો. હાલમાં ભાવ ઘટવાની શરૂઆત થઈ છે પરંતુ તે ખૂબ પ્રાથમિક તબક્કામાં છે અને એક મહિના પહેલાના ભાવની સરખામણીએ આજે પણ ખાંડ મોંઘી જ છે.
એક્સ-મિલ ભાવ ૨૦% ઘટ્યો, છતાં દુકાને કેમ સસ્તી નથી મળતી?
ખાંડ મિલમાંથી જે ભાવે બહાર નીકળે તેને ‘એક્સ-મિલ’ (Ex-Mill) ભાવ કહેવાય છે. રિપોર્ટ મુજબ, ખાંડનો એક્સ-મિલ ભાવ ₹૬૭ પ્રતિ કિલોની રેકોર્ડ સપાટીથી ઘટીને હવે ₹૫૫ પ્રતિ કિલોની આસપાસ આવી ગયો છે. મહારાષ્ટ્રના કેટલાક પ્રાદેશિક બજારોમાં ભાવ ₹૬૨ થી ઘટીને ₹૫૧-૫૨ પ્રતિ કિલો થઈ ગયો છે. આમ, મિલ સ્તરે ₹૧૨ પ્રતિ કિલો એટલે કે ૧૮% થી ૨૦% નો ઘટાડો થઈ ચૂક્યો છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ટ્રાન્સપોર્ટેશન (ભાડું), ગોડાઉન ભાડું, લોડિંગ-અનલોડિંગ ખર્ચ અને દરેક સ્તરે વેપારીઓનું પ્રોફિટ માર્જિન ઉમેરાય છે. ઉપરાંત, દુકાનદારો પાસે હાલમાં જે સ્ટોક પડ્યો છે તે તેમણે જૂના મોંઘા ભાવે ખરીદેલો હોય છે. જેમ જેમ સસ્તા ભાવની નવી ખાંડ બજારમાં સપ્લાય થશે, તેમ તેમ આગામી દિવસોમાં છૂટક દુકાનો પર પણ ભાવ ઘટતા જોવા મળશે.
સરકારનો માસ્ટરપ્લાન: સપ્લાયની નવી નિયમાવલી અને ‘પખવાડિક કોટા’
સટ્ટાખોરી રોકવા અને બજારમાં ખાંડનો પુરવઠો સતત જાળવી રાખવા માટે સરકારે સપ્ટેમ્બર મહિનાથી સપ્લાય સિસ્ટમમાં મોટો ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
અત્યાર સુધી મિલોને આખા મહિના માટે ખાંડ વેચવાનો એકસાથે ‘મહિનાનો કોટા’ આપવામાં આવતો હતો, જેનો લાભ ઉઠાવીને મિલો મહિનાના અંત સુધી માલ રોકી રાખતી હતી. પરંતુ હવે સરકારે આ નીતિ બદલીને પખવાડિક (Fortnightly) કોટા System લાગુ કરી છે:
- અઠવાડિયા મુજબ વેચાણ: મિલોને ફાળવવામાં આવેલા માસિક કોટામાંથી ઓછામાં ઓછી ૪૦% ખાંડ પ્રથમ સપ્તાહમાં જ વેચવી ફરજિયાત રહેશે.
- ૭ દિવસની ડિલિવરી મર્યાદા: મિલ દ્વારા વેચાયેલી ખાંડ ૭ દિવસની અંદર ગોડાઉનની બહાર બજારમાં મોકલી દેવી પડશે.
- ડિજિટલ મોનિટરિંગ: કઈ મિલ પાસે કેટલો સ્ટોક છે અને તેમણે દર અઠવાડિયે કેટલો માલ બજારમાં મૂક્યો તેના પર સરકાર સીધી નજર રાખશે.
આ કડક નિયમોના કારણે મિલમાલિકો માટે માલ રોકી રાખવો કે કૃત્રિમ અછત ઊભી કરવી શક્ય નહીં બને, જેનાથી બજારમાં ખાંડનો પ્રવાહ સતત જળવાઈ રહેશે.
ઓક્ટોબરથી નવેમ્બર: ખાંડના ભાવમાં ક્યારે આવશે મોટો કડાકો?
ખાંડના ભાવમાં ખરેખર મોટો ઘટાડો જોવા માટે નવી પિલાણ સિઝન (Crushing Season) ની રાહ જોવી પડશે. શેરડીની નવી સીઝનનું ગણિત નીચે મુજબ છે:
- સપ્ટેમ્બર: મહારાષ્ટ્ર અને કર્નાટકમાં હાલ ચાલુ હોય તેવી મિલોમાંથી આશરે ૨ લાખ મેટ્રિક ટન વધારાની ખાંડ બજારમાં આવશે, જેનાથી સપ્ટેમ્બરના બીજા અઠવાડિયાથી જ ભાવ પર દબાણ ઘટશે.
- ૧૫ ઓક્ટોબર: દેશભરમાં શેરડીનું નવું પિલાણ સત્તાવાર રીતે શરૂ થશે. ઓક્ટોબર મહિનામાં જ ૧૦ લાખ મેટ્રિક ટનથી વધુ નવી ખાંડનું ઉત્પાદન અપેક્ષિત છે.
- નવેમ્બર: નવેમ્બરમાં નવી સિઝન પૂર્ણ ક્ષમતા સાથે ચાલુ થશે અને આશરે ૪૫ લાખ મેટ્રિક ટન ખાંડનું જંગી ઉત્પાદન થશે.
ઓક્ટોબરના બીજા પખવાડિયાથી બજારમાં નવી ખાંડની આવક ધસમસતી શરૂ થઈ જશે. નવેમ્બર મહિના સુધીમાં બજારમાં ખાંડનો વિપુલ જથ્થો ઉપલબ્ધ હોવાથી ભાવમાં નોંધપાત્ર અને મોટો કડાકો જોવા મળશે.
તહેવારોની સિઝન અને ભાવ વધારાનું જોખમ
સપ્ટેમ્બરથી દેશમાં ગણેશોત્સવ, નવરાત્રી, દશેરા અને દિવાળી જેવા મોટા તહેવારોની હારમાળા શરૂ થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન મીઠાઈઓ, બેકરી પ્રોડક્ટ્સ, કન્ફેક્શનરી અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સ ઉદ્યોગોમાં ખાંડની માંગ સામાન્ય દિવસો કરતાં ૩૦% થી ૪૦% વધી જાય છે.
જો આ વધેલી માંગ સામે બજારમાં સમયસર સપ્લાય ન પહોંચે, તો ટૂંકા ગાળા માટે ભાવ ફરી ઉપર જવાનું જોખમ રહે છે. જોકે, આ વખતે સરકારે મહારાષ્ટ્ર સહિતના રાજ્યોમાં સ્ટોક લિમિટ (Stock Limit) ના નિયમો કડક કર્યા છે. તહેવારો દરમિયાન જો કોઈ વેપારી ભાવ વધારવાનો પ્રયાસ કરશે તો સરકાર પોતાના અનામત સ્ટોકમાંથી વધારાની ખાંડ બજારમાં ઠાલવીને ભાવ નિયંત્રણમાં રાખશે.
