આતંકવાદ સામે ‘ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ’ નહીં ચાલે: SCO સમિટમાં PM મોદીએ આપ્યો કડક સંદેશ
કિર્ગિસ્તાનની રાજધાની બિશ્કેકમાં યોજાયેલી શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO)ની શિખર બેઠકમાં ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આતંકવાદના મુદ્દે ફરી એક વખત સ્પષ્ટ અને કડક સંદેશ આપ્યો. પોતાના સંબોધનમાં તેમણે આતંકવાદ માત્ર હિંસાની ઘટના નથી, પરંતુ તેની પાછળ કામ કરતા નાણાકીય સ્ત્રોતો, ભરતીનું નેટવર્ક, કટ્ટરપંથ, પ્રચાર અને આતંકવાદીઓને મળતી સુરક્ષિત પનાહ જેવી સમગ્ર વ્યવસ્થાને નિશાન બનાવવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી.
PM મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં દુનિયાએ એકસમાન વલણ અપનાવવું પડશે. કોઈ એક દેશ આતંકવાદને ખતરનાક ગણાવે અને બીજો દેશ તેને પોતાના વ્યૂહાત્મક હિત માટે ઉપયોગી સાધન તરીકે જુએ, તો વૈશ્વિક સ્તરે આ સમસ્યાનો ઉકેલ શક્ય નથી. તેમના સંબોધનનો મુખ્ય સંદેશ એ હતો કે આતંકવાદ સામે કોઈપણ પ્રકારના બેવડા ધોરણોને સ્થાન ન મળવું જોઈએ.
આતંકવાદની પાછળના ‘ઇકોસિસ્ટમ’ને નિશાન બનાવવાની અપીલ
વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાના ભાષણમાં આતંકવાદને જન્મ આપતા અને તેને આગળ વધારતા સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ સામે કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી. તેમના મતે આતંકવાદી સંગઠનોને માત્ર મેદાનમાં હરાવવાથી સમસ્યા પૂરી થતી નથી. જ્યાં સુધી તેમને નાણાં મળે છે, નવા લોકોની ભરતી થાય છે, કટ્ટર વિચારધારા ફેલાય છે અને આતંકવાદીઓને આશ્રય મળે છે ત્યાં સુધી આતંકવાદનું જોખમ યથાવત રહે છે.
આથી તેમણે આતંકવાદના નાણાકીય સ્ત્રોતોને રોકવા, આતંકવાદી ભરતી સામે કડક પગલાં લેવા અને કટ્ટરપંથ ફેલાવતા નેટવર્કને નબળું પાડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે એ પણ સૂચવ્યું કે આતંકવાદ સામેની લડાઈ માત્ર સુરક્ષા એજન્સીઓની જવાબદારી ન હોવી જોઈએ, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ દ્વારા તેને વધુ અસરકારક બનાવવી જોઈએ.
પાકિસ્તાનનું નામ લીધા વગર સ્પષ્ટ સંદેશ
PM મોદીએ પોતાના સંબોધનમાં પાકિસ્તાનનું સીધું નામ લીધું ન હતું, પરંતુ તેમનો સંદેશ આતંકવાદને લઈને ભારતની લાંબા સમયથી રહેલી ચિંતાઓ સાથે સ્પષ્ટ રીતે જોડાયેલો હતો. ભારત સતત આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર આતંકવાદ અને તેને મળતા સમર્થન સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની માગણી કરતું આવ્યું છે.
મોદીના નિવેદનને આ જ વ્યાપક નીતિનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતનું વલણ રહ્યું છે કે આતંકવાદને કોઈપણ રાજકીય, ભૌગોલિક અથવા વ્યૂહાત્મક કારણસર યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં. આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપનારા માળખા સામે પણ એટલી જ ગંભીરતાથી કાર્યવાહી થવી જોઈએ જેટલી આતંકવાદી હુમલાઓ સામે થાય છે.
આ સંદર્ભમાં ‘ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ’નો મુદ્દો ખાસ મહત્વનો બની જાય છે. જો કોઈ આતંકવાદી સંગઠન એક દેશ માટે ખતરો છે તો તે સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય માટે ખતરો છે—આ પ્રકારની એકરૂપ સમજણ વિકસાવવાની જરૂરિયાત ભારત વારંવાર વ્યક્ત કરતું રહ્યું છે.
‘આતંકવાદને વ્યૂહાત્મક હથિયાર ન બનાવવો જોઈએ’
વડાપ્રધાન મોદીએ એક મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી આપતા કહ્યું કે કેટલાક લોકો આતંકવાદનો ઉપયોગ વ્યૂહાત્મક હથિયાર તરીકે કરી રહ્યા છે. આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ માત્ર એક દેશની સુરક્ષા માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશની શાંતિ અને સ્થિરતા માટે ગંભીર પડકાર બની શકે છે.
આતંકવાદને રાજકીય હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાની માનસિકતા પર નિયંત્રણ લાવવું જરૂરી છે. કોઈપણ દેશ જો પોતાના ભૂરાજકીય હિતોને આગળ વધારવા માટે આતંકવાદી માળખાનો ઉપયોગ કરે છે, તો તેના લાંબા ગાળાના પરિણામો સમગ્ર વિશ્વને ભોગવવા પડી શકે છે.
ભારતનું માનવું છે કે સુરક્ષા અને શાંતિ માટે દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ વધારવો જરૂરી છે. આતંકવાદ સામેની કાર્યવાહી પસંદગીના આધારે નહીં, પરંતુ સમાન ધોરણો પર થવી જોઈએ.
યુદ્ધ નહીં, વાતચીત અને કૂટનીતિથી ઉકેલ
SCO સમિટમાં PM મોદીએ માત્ર આતંકવાદનો મુદ્દો જ ઉઠાવ્યો નહોતો. દુનિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધો અને સંઘર્ષ અંગે પણ તેમણે મહત્વપૂર્ણ વાત કરી. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે યુદ્ધના મેદાનમાં કોઈ કાયમી ઉકેલ મળતો નથી.
તેમણે તમામ પ્રકારના વિવાદો અને સંઘર્ષોને વાતચીત તથા કૂટનીતિ દ્વારા ઉકેલવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. આજના સમયમાં અનેક દેશો વચ્ચે ભૂરાજકીય તણાવ વધી રહ્યો છે ત્યારે ભારતનું આ વલણ મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
મોદીના સંદેશનો મૂળ ભાવ એ રહ્યો કે સંઘર્ષથી માનવીય નુકસાન વધે છે, અર્થવ્યવસ્થાઓને અસર થાય છે અને લાંબા ગાળાની અસ્થિરતા સર્જાય છે. તેથી મતભેદો હોવા છતાં સંવાદના માર્ગો ખુલ્લા રાખવા જોઈએ.
કનેક્ટિવિટી અને વેપાર માટે ભારતનું સમર્થન
SCOના મંચ પરથી વડાપ્રધાને આર્થિક સહકાર અને કનેક્ટિવિટી અંગે પણ ભારતનું વલણ રજૂ કર્યું. તેમણે કહ્યું કે ભારત એવા તમામ પ્રયાસોને સમર્થન આપે છે જે દેશોના બજારોને એકબીજા સાથે જોડે, વેપારને સરળ બનાવે અને વિકાસ માટે નવી તકો ઊભી કરે.
આજના વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં કનેક્ટિવિટીનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. રસ્તા, રેલવે, બંદરો, ઊર્જા માર્ગો અને ડિજિટલ નેટવર્ક જેવા માધ્યમો દેશોને પરસ્પર જોડે છે. પરંતુ ભારતનું કહેવું છે કે કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ માત્ર આર્થિક લાભ માટે ન હોવા જોઈએ; તેમાં સંબંધિત દેશોની સંપ્રભુતા અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાનું પણ સન્માન થવું જોઈએ.
આ મુદ્દો ખાસ કરીને એશિયામાં ચાલી રહેલા મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સની પૃષ્ઠભૂમિમાં મહત્વ ધરાવે છે. ભારત લાંબા સમયથી કહી રહ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કનેક્ટિવિટી પારદર્શક, પરસ્પર સહમતિ આધારિત અને તમામ દેશોની સંપ્રભુતાનું સન્માન કરતી હોવી જોઈએ.
શી જિનપિંગ અને પુતિન સાથે મોદીની મુલાકાત
SCO શિખર બેઠક દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન સાથે પણ મુલાકાત કરી. આ બંને દેશો ભારતના મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે, જોકે બંને સાથે ભારતના સંબંધો અલગ-અલગ પડકારો અને તકો ધરાવે છે.
ભારત-ચીન સંબંધોમાં સરહદી મુદ્દાઓને કારણે તણાવ જોવા મળ્યો છે, જ્યારે રશિયા સાથે ભારતના ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો લાંબા સમયથી મજબૂત રહ્યા છે. તેથી SCO જેવી બહુપક્ષીય બેઠક ભારત માટે વિવિધ દેશો સાથે સીધી વાતચીત કરવાનો મહત્વપૂર્ણ મંચ બની રહે છે.
આ પ્રકારની મુલાકાતો માત્ર દ્વિપક્ષીય સંબંધો સુધી મર્યાદિત નથી રહેતી. તે પ્રાદેશિક સુરક્ષા, વેપાર, ઊર્જા, કનેક્ટિવિટી અને વૈશ્વિક રાજનીતિ જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા માટે માર્ગ મોકળો કરે છે.
પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન સાથે મુલાકાત ન થવી ચર્ચામાં
સમિટ દરમિયાન ગ્રુપ ફોટો સેશન વખતે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ પણ હાજર હતા. જોકે, PM મોદી અને શહબાઝ શરીફ વચ્ચે કોઈ દ્વિપક્ષીય મુલાકાત થઈ ન હોવાનું ધ્યાન ખેંચાયું.
બંને નેતાઓ એક જ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર હાજર હોવા છતાં તેમની વચ્ચે સીધી વાતચીત ન થવી ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોમાં રહેલા તણાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારત સતત સરહદ પારના આતંકવાદ અને સુરક્ષા મુદ્દાઓને દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં મહત્વનો પ્રશ્ન ગણાવે છે.
SCO જેવી સંસ્થા મુખ્યત્વે પ્રાદેશિક સહકાર અને સુરક્ષા માટેનું મંચ છે. આવા મંચ પર બંને દેશોની હાજરી હોવા છતાં દ્વિપક્ષીય મતભેદો તરત જ દૂર થઈ જાય તે જરૂરી નથી. જોકે, બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ બંને દેશોને એક જ ટેબલ પર લાવવાની તક ચોક્કસ આપે છે.
SCO ભારત માટે કેમ મહત્વનું છે?
શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન ભારત માટે માત્ર સુરક્ષા સહકારનું મંચ નથી. તે મધ્ય એશિયા, રશિયા, ચીન અને અન્ય સભ્ય દેશો સાથે રાજદ્વારી તથા આર્થિક સંબંધો મજબૂત કરવાની મહત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે.
PM મોદીએ SCOને ભારત માટે મહાન સંસ્કૃતિઓ, પરંપરાઓ અને વિચારોના સંગમ તરીકે વર્ણવ્યું. ભારતની દૃષ્ટિએ આ સંગઠન એવા દેશોને સાથે લાવે છે જેઓ ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, વેપાર અને ભૌગોલિક જોડાણોના કારણે એકબીજા સાથે ઊંડા સંબંધો ધરાવે છે.
આ મંચ પર ભારત આતંકવાદ વિરોધી સહકાર, પ્રાદેશિક સુરક્ષા, વેપાર, ઊર્જા અને કનેક્ટિવિટી જેવા મુદ્દાઓને આગળ વધારી શકે છે. ખાસ કરીને મધ્ય એશિયાના દેશો સાથે ભારતના સંબંધો માટે SCOનું મહત્વ વધુ છે.
ભારતનો સંદેશ સ્પષ્ટ: આતંકવાદ સામે એકસરખું વલણ જરૂરી
બિશ્કેકમાં PM મોદીના સંબોધનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ રહ્યો કે આતંકવાદ સામે વૈશ્વિક સ્તરે એકરૂપ વલણ જરૂરી છે. માત્ર હુમલો કરનારાઓને સજા કરવી પૂરતી નથી; આતંકવાદને નાણાં ક્યાંથી મળે છે, લોકોની ભરતી કેવી રીતે થાય છે, કટ્ટરપંથ કેવી રીતે ફેલાય છે અને આતંકવાદીઓને સુરક્ષા ક્યાંથી મળે છે—આ તમામ સવાલોના જવાબ શોધવા પડશે.
આ દિશામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, ગુપ્તચર માહિતીનું આદાનપ્રદાન અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામે કડક કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ટેક્નોલોજીના વધતા ઉપયોગ સાથે આતંકવાદી સંગઠનોની કાર્યપદ્ધતિ પણ બદલાઈ રહી છે, તેથી દેશોએ સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓને પણ સતત આધુનિક બનાવવી પડશે.
સમિટમાંથી ઉદ્ભવતો વ્યાપક સંદેશ
SCO શિખર બેઠકમાં ભારતે સુરક્ષા સાથે વિકાસને પણ સમાન મહત્વ આપ્યું. એક તરફ આતંકવાદ અને તેના ઇકોસિસ્ટમ સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની વાત કરવામાં આવી, તો બીજી તરફ વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને કૂટનીતિ દ્વારા સહકાર વધારવાનો સંદેશ આપવામાં આવ્યો.
વડાપ્રધાન મોદીના સંબોધનને જો સમગ્ર પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવામાં આવે તો ભારતની નીતિનો એક વ્યાપક ખાકો સામે આવે છે—આતંકવાદ સામે શૂન્ય સહનશીલતા, વિવાદોના ઉકેલ માટે સંવાદ, આર્થિક સહકારમાં વધારો અને કનેક્ટિવિટી સાથે સંપ્રભુતાનું રક્ષણ.
આજના બદલાતા વૈશ્વિક પરિદૃશ્યમાં સુરક્ષા અને વિકાસ એકબીજાથી અલગ નથી. જ્યાં આતંકવાદ અને અસ્થિરતા હોય ત્યાં વેપાર અને વિકાસ પણ લાંબા સમય સુધી ટકી શકતા નથી. તેથી શાંતિ, સુરક્ષા, સંવાદ અને આર્થિક સહકાર—આ ચારેય બાબતોને સાથે લઈને આગળ વધવું જરૂરી છે.
બિશ્કેકમાં ભારતે આપેલો સંદેશ આ જ દિશામાં હતો: આતંકવાદ સામે પસંદગીનું વલણ નહીં, પરંતુ એકસમાન ધોરણો હોવા જોઈએ. આતંકવાદને કોઈપણ નામ કે કારણથી યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં અને તેની પાછળના સમગ્ર નેટવર્ક સામે સામૂહિક પ્રયાસો જરૂરી છે. સાથે જ યુદ્ધને બદલે સંવાદ અને કૂટનીતિ તથા વિકાસ માટે સહકારનો માર્ગ અપનાવવો એ જ લાંબા ગાળાની સ્થિરતા માટે વધુ અસરકારક રસ્તો બની શકે છે.
