સાવધાન! ઘરમાં પાલતુ પ્રાણી લાવતા પહેલાં આ વાંચી લેજો: બાળકોના મગજ પર થાય છે આવી અસર
બાળકના સર્વાંગી વિકાસ માટે ઘરમાં પાલતુ પ્રાણી (Pet) લાવવું એ મોટાભાગના માતા-પિતા માટે એક ઉત્તમ વિચાર ગણાય છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે કૂતરાં કે બિલાડી જેવા પ્રાણીઓ સાથે ઉછરવાથી બાળકોમાં દયા, જવાબદારીની ભાવના અને ભાવનાત્મક આત્મવિશ્વાસનો વિકાસ થાય છે. પરંતુ, શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમે ઘરમાં જે પ્રકારનું પાલતુ પ્રાણી રાખો છો, તે બાળકના માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Health) પર અસર કરી શકે છે?
સ્પેનમાં થયેલા ‘ઇન્મા પ્રોજેક્ટ’ (INMA Project – Infancia y Medio Ambiente) ના એક રસપ્રદ અભ્યાસે આ વિષય પર ચોંકાવનારા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. સંશોધકોએ અસ્તુરિયાસ, ગિપુઝકોઆ, સબાડેલ અને વેલેન્સિયા જેવા વિસ્તારોના આશરે ૧,૯૦૦ પરિવારોનો અભ્યાસ કર્યો હતો. આ સંશોધનમાં ગર્ભાવસ્થાથી લઈને બાળકની ૬ અને ૭ વર્ષની ઉંમર સુધી તેમના માનસિક અને શારીરિક વિકાસ પર નજર રાખવામાં આવી હતી. અભ્યાસમાં શામેલ ૫૨.૩ ટકા પરિવારો પાસે કૂતરા, બિલાડી, પક્ષીઓ અથવા નાના પ્રાણીઓ (જેમ કે સસલાં, કાચબા અને માછલીઓ) જેવા પાલતુ જીવો હતા.
શું પાલતુ પ્રાણીઓ ખરેખર બાળકોનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે?
સામાન્ય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, પાલતુ પ્રાણી સાથે રહેવાથી બાળકને એક સારો સાથી મળે છે. પ્રાણીઓ સાથે સમય વિતાવવાથી બાળકોમાં સામાજિક અને ભાવનાત્મક કૌશલ્યો ખીલે છે. તેઓ પોતાની લાગણીઓ પર કાબૂ રાખતા શીખે છે, અન્ય પ્રત્યે સંવેદનશીલ બને છે અને પોતાની જવાબદારીઓ સમજવા લાગે છે. એટલું જ નહીં, બિન-શાબ્દિક સંચાર (Non-verbal communication) એટલે કે બોલ્યા વગર ઈશારા અને લાગણીઓ સમજવામાં પણ પેટ્સ મદદરૂપ થાય છે. જ્યારે માતા-પિતા કામમાં વ્યસ્ત હોય, ત્યારે કેટલીકવાર આ પ્રાણીઓ બાળકો માટે ભાવનાત્મક સહારાનો મોટો સ્ત્રોત બની જાય છે.
પરંતુ સ્પેનિશ અભ્યાસના પરિણામો દર્શાવે છે કે આ સંબંધ જેટલો સરળ દેખાય છે એટલો છે નહીં. અભ્યાસના પ્રાથમિક તારણોમાં જાણવા મળ્યું કે જે બાળકો ક્યારેય કોઈ પાલતુ પ્રાણી સાથે રહ્યા નથી, તેમનો માનસિક સ્વાસ્થ્ય સ્કોર સૌથી સારો હતો! જ્યારે સતત પાલતુ પ્રાણીઓ સાથે રહેતા બાળકોમાં કેટલાક કિસ્સાઓમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સ્કોર થોડો ઓછો જોવા મળ્યો હતો. જોકે, આ તફાવત બહુ મોટો કે આંકડાકીય રીતે ખૂબ નિર્ણાયક નહોતો.
બિલાડીઓ અંગેનું ચોંકાવનારૂં તારણ
આ અભ્યાસમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચે તેવી બાબત બિલાડીઓ (Cats) સાથે જોડાયેલી હતી.
સંશોધકોએ નોંધ્યું કે જે બાળકો ૪ થી ૫ વર્ષની ઉંમરે બિલાડી સાથે રહેતા હતા, તેમનામાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ થોડી વધારે જોવા મળી હતી. આ સમસ્યાઓમાં આંતરિક વર્તન (જેમ કે ચિંતા, ગભરામણ અને ડિપ્રેશનના લક્ષણો) અને બાહ્ય વર્તન (જેમ કે ગુસ્સો, આક્રમકતા અને નિયમો તોડવાની ટેવ) બંનેનો સમાવેશ થતો હતો.
પરંતુ, એનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે બિલાડી પાળવાથી બાળકનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય બગડી જ જાય છે! જ્યારે સંશોધકોએ સામાજિક વર્ગ, લિંગ, બાળકની ઉંમર અને અન્ય કૌટુંબિક પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને પુનઃ વિશ્લેષણ કર્યું, ત્યારે આમાંથી મોટાભાગના તફાવતો ગાયબ થઈ ગયા હતા.
બિલાડીઓ સાથેનો અનુભવ શા માટે અલગ હોઈ શકે?
બિલાડીઓ અને બાળકોના સંબંધો પાછળ કેટલાક વૈજ્ઞાનિક અને વર્તણૂકીય કારણો હોઈ શકે છે:
૧. સ્વતંત્ર સ્વભાવ: કૂતરાઓની સરખામણીએ બિલાડીઓ વધુ સ્વતંત્ર અને પોતાનામાં મસ્ત રહેતી હોય છે. આ કારણે બાળકો સાથે તેમની ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા (Interaction) ની રીત અલગ હોય છે, જે કદાચ બાળકના માનસિક જોડાણ પર જુદી અસર પાડે છે.
૨. વિપરીત કારણો (Reverse Causation): એવું પણ બની શકે કે જે બાળકો પહેલેથી જ થોડા વધુ સંવેદનશીલ કે ચિંતિત સ્વભાવના હોય, તેમના પરિવારોએ જ તેમની શાંતિ માટે બિલાડી પાળવાનું પસંદ કર્યું હોય. એટલે કે બિલાડીના કારણે સમસ્યા નથી થઈ, પરંતુ સમસ્યાને કારણે બિલાડી ઘરમાં આવી હોઈ શકે છે.
૩. ટોક્સોપ્લાઝમા ગોંડી (Toxoplasma gondii) પરોપજીવી: બિલાડીઓમાં આ પ્રકારનો એક પેરાસાઈટ (Parasite) જોવા મળે છે, જે મનુષ્યોમાં સંક્રમણ ફેલાવી શકે છે. જોકે, આ અભ્યાસ એવું સાબિત નથી કરતો કે આ પેરાસાઈટને કારણે બાળકોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓ થઈ છે. આ અંગે હજુ પણ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો ચાલી રહ્યા છે અને તેને સીધું કારણ માનવું યોગ્ય નથી.
કૂતરા, પક્ષીઓ અને નાના પાલતુ પ્રાણીઓનું શું?
રસપ્રદ વાત એ છે કે કૂતરા કે પક્ષીઓ સાથે રહેતા બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર કોઈ નકારાત્મક કે બહુ મોટો સકારાત્મક ફેરફાર જોવા મળ્યો નહોતો.
પરંતુ, જે બાળકો ઘરમાં નાના પ્રાણીઓ જેવા કે સસલાં, હામસ્ટર, કાચબા કે માછલીઓ (Fish) સાથે સતત રહેતા હતા, તેમનામાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ ઓછી જોવા મળી હતી. આવા નાનકડા જીવો બાળકોને એક અંદાજિત દિનચર્યા (Predictable routine) આપે છે. માછલીઓને દાણા નાખવા કે સસલાને ગાજર ખવડાવવું જેવી સરળ પ્રવૃત્તિઓ બાળકોમાં ચિંતા ઘટાડે છે અને તેમને શાંતિથી જવાબદારી ઉપાડતા શીખવે છે.
આ છતાં, વૈજ્ઞાનિકો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ માત્ર એક સંબંધ (Association) દર્શાવે છે, તેનો અર્થ એવો નથી કે નાના પ્રાણીઓ પાળવાથી માનસિક બીમારીઓ સામે ૧૦૦% રક્ષણ મળે છે.
તો શું તમારે તમારા બાળક માટે પાલતુ પ્રાણી લાવવું જોઈએ?
આ અભ્યાસનો હેતુ માતા-પિતાને બિલાડી કે અન્ય પ્રાણીઓ પાળતા અટકાવવાનો બિલકુલ નથી. આ સંશોધન માત્ર એ દર્શાવે છે કે બાળકનો વિકાસ, કૌટુંબિક પરિસ્થિતિ અને પાલતુ પ્રાણીઓ વચ્ચેનો સંબંધ આપણે વિચારીએ છીએ તેના કરતાં વધુ જટિલ છે.
જો તમે તમારા ઘર માટે કોઈ પાલતુ પ્રાણી લાવવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો માત્ર બીજાનું જોઈને નિર્ણય ન લો. નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે:
પ્રાણીનો સ્વભાવ: પ્રાણી બાળકો પ્રત્યે કેટલું શાંત અને સુરક્ષિત છે તે તપાસો.
બાળકની ઉંમર: બાળકની ઉંમર એવી હોવી જોઈએ કે તે પ્રાણીને નુકસાન ન પહોંચાડે અને તેની સાથે યોગ્ય રીતે વર્તે.
એલર્જી અને સ્વચ્છતા: ઘરમાં કોઈને પ્રાણીઓના વાળ કે ગંદકીથી એલર્જી નથી ને?
સમય અને સંભાળ: શું તમારો પરિવાર પ્રાણીની દૈનિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે પૂરતો સમય આપી શકશે?
અંતે, પાલતુ પ્રાણી એ પ્રેમ અને આનંદનો સ્ત્રોત છે. યોગ્ય નિરીક્ષણ અને સમજણ સાથે જો પ્રાણીને ઘરમાં રાખવામાં આવે, તો તે ચોક્કસપણે બાળકના બાળપણને વધુ સુંદર અને યાદગાર બનાવી શકે છે.
