ક્રૂડ ઓઇલમાં મહામંદીના એંધાણ: ઇરાન વિવાદ ઉકેલાતાં જ તેલના ભાવ $40 સુધી ગગડવાની શક્યતા, ફુગાવો અને વ્યાજદરમાં મળશે મોટી રાહત
વર્તમાન સમયમાં સમગ્ર વિશ્વની નજર મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ની ભૌગોલિક રાજકીય સ્થિતિ અને ખાસ કરીને ઇરાન વિવાદ પર ટકેલી છે. આ યુદ્ધ જેવા વાતાવરણને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા બજારમાં ભારે ઉથલપાથલ મચી ગઈ છે અને કાચા તેલ (Crude Oil) ના ભાવ આસમાને પહોંચી રહ્યા છે. જોકે, આ વૈશ્વિક નાણાકીય સંકટ વચ્ચે અમેરિકી ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટ (Scott Bessent) એ એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને આશાસ્પદ દાવો કર્યો છે, જેણે સમગ્ર વિશ્વના બજારોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે.
તેમનું માનવું છે કે જેવો ઇરાન સાથેનો લશ્કરી સંઘર્ષ સમાપ્ત થશે, કે તરત જ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઘટાડો જોવા મળશે. બેસેન્ટના મતે, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ ઘટીને પ્રતિ બેરલ 40 ડૉલર સુધી નીચે આવી શકે છે. તેમની આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે ઊર્જાના વધતા ભાવે તમામ દેશોમાં ફુગાવો (Inflation) અને મોંઘવારી અંગે ગંભીર ચિંતા ઊભી કરી છે.
તેલના બજારમાં સપ્લાય વધી જતાં ભાવ કેમ ગગડશે?
હાલના તબક્કે કાચા તેલનું બજાર ખૂબ જ ટાઇટ છે અને પુરવઠો મર્યાદિત છે. પરંતુ સ્ટીવ બેનન સાથેના એક ખાસ ઇન્ટરવ્યુમાં સ્કોટ બેસેન્ટ ભવિષ્યનું એક તદ્દન અલગ ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઇરાન સંકટ પૂર્ણ થતાં જ માર્કેટમાં ક્રૂડ ઓઇલનો બમ્પર ઓવરસપ્લાય (Oversupply) સર્જાશે.
યુદ્ધ અને રાજકીય તણાવને કારણે અત્યારે જે ઉત્પાદન અટકેલું છે અથવા મર્યાદિત મોકલવામાં આવે છે, તે સંઘર્ષ વિરામ બાદ બજારમાં પૂર ઝડપે આવવાનું શરૂ થશે. ઉત્પાદન લાઇન પર મોટા પ્રમાણમાં તેલ ઉપલબ્ધ થવાને કારણે કિંમતો પ્રતિ બેરલ $40 થી $50 ના નીચલા સ્તરે પહોંચી શકે છે.
હાલમાં બ્રિટીશ બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) પ્રતિ બેરલ 95 ડૉલરથી ઉપર વેચાઈ રહ્યું છે અને વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) પણ 91 ડૉલરની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે. આ સ્તર જુલાઈ મહિના પછીના સૌથી ઉચ્ચતમ સ્તરે છે, જેનું મુખ્ય કારણ અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે તાજેતરમાં થયેલા લશ્કરી હુમલાઓ છે.
ફુગાવામાં ઘટાડો અને વ્યાજદરમાં કાપની નવી આશા
ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થતા ફેરફારની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ફુગાવા પર પડે છે. જ્યારે પેટ્રોલિયમ પેદાશો મોંઘી થાય છે, ત્યારે પરિવહન અને ઉત્પાદન ખર્ચ વધવાથી દરેક ચીજવસ્તુ મોંઘી બની જાય છે. બેસેન્ટના જણાવ્યા મુજબ, સેન્ટ્રલ બેંકોના વ્યાજદરો અને તેલના ભાવ વચ્ચે આટલો ઊંડો સંબંધ ઇતિહાસમાં ક્યારેય જોવા મળ્યો નથી.
વર્તમાનમાં 10-વર્ષના બોન્ડ પર અમેરિકી ટ્રેઝરી યીલ્ડ (Treasury Yield) 2023 પછીના તેના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. બેસેન્ટનું આકલન છે કે:
હેડલાઇન ફુગાવામાં મોટો ઘટાડો: તેલ સસ્તું થવાથી મોંઘવારીનો દર ઝડપથી નીચે આવશે.
વ્યાજદરમાં રાહત: ફુગાવો નિયંત્રણમાં આવતાં જ યુએસ ફેડરલ રિઝર્વ સહિત વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો વ્યાજદરોમાં મોટી કપાત કરી શકશે, જેનાથી સામાન્ય નાગરિકોને હોમ લોન અને પર્સનલ લોનમાં રાહત મળશે.
જોકે, આ યુદ્ધ ક્યારે પૂરું થશે તેની કોઈ ચોક્કસ સમયસીમા આપવામાં આવી નથી. અમેરિકી સંસદની આર્મડ સર્વિસીસ કમિટીના એક રિપબ્લિકન સાંસદે વર્તમાન લશ્કરી સ્થિતિને ‘સ્થિર’ અથવા ‘અટકેલી’ ગણાવી છે.
નોર્વેના નિર્ણય પર અમેરિકાનું વલણ અને 40 ટ્રિલિયન ડૉલરનું દેવું
આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય બજારમાં અમેરિકી સરકારી દેવા (US Debt) અંગે પણ મોટી ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. વિશ્વના સૌથી મોટા સોવરેન વેલ્થ ફંડ્સમાંના એક એવા ‘નોર્વેના સોવરેન વેલ્થ ફંડ’ એ તાજેતરમાં પોતાના યુએસ ટ્રેઝરી હોલ્ડિંગ્સમાંથી 75 અબજ ડૉલર સુધીનો ઘટાડો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
પરંતુ અમેરિકી ટ્રેઝરી વડાએ નોર્વેના આ પગલાને બહુ ગંભીરતાથી લીધું નથી. બેસેન્ટના મતે:
નોર્વેનું ફંડ માત્ર અન્ય અમેરિકી સંપત્તિઓમાંથી પોતાનો નફો (Yield) વધારવા માગે છે.
જો તેઓ ‘ફ્રેડી મેક’, ‘ફેની મે’ અથવા ‘ગિન્ની મે’ જેવી હોમ લેન્ડિંગ કંપનીઓના પેપર્સ ખરીદવા માંગતા હોય, તો અમેરિકા તેનો વિરોધ નહીં કરે કારણ કે આ સરકારી ચાર્ટર્ડ કંપનીઓ ટ્રેઝરી બોન્ડ્સ કરતાં વધુ પ્રીમિયમ આપે છે.
આ તમામ ઘટનાક્રમ એવા સમયે આકાર લઈ રહ્યો છે જ્યારે અમેરિકાનું ફેડરલ દેવું ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત 40 ટ્રિલિયન ડૉલરના રેકોર્ડ સ્તરને પાર કરી ગયું છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર પર આ પરિસ્થિતિની શું અસર પડશે?
જો સ્કોટ બેસેન્ટનો દાવો સાચો પડે છે અને ક્રૂડ ઓઇલ ખરેખર 40 ડૉલર પ્રતિ બેરલ સુધી આવી જાય છે, તો ભારત માટે આ સ્થિતિ વરદાનરૂપ સાબિત થશે:
પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ઘટાડો: ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 85% કચું તેલ આયાત કરે છે. તેલ સસ્તું થવાથી દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં સીધો મોટાપાયે ઘટાડો થઈ શકે છે.
ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD) માં રાહત: આયાત બિલ ઘટવાથી ભારતની વિદેશી મુદ્રાની બચત થશે અને રૂપિયો મજબૂત બનશે.
વ્યાજદરમાં કાપ: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પણ ફુગાવો ઘટતાં વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરી શકશે, જેનાથી દેશમાં આર્થિક વિકાસને વેગ મળશે.
