નેપાળની ભયાનક પૂર હોનારત: 5 હજાર લોકો હજુ લાપતા, કાયદો તેમને ક્યારે મૃત જાહેર કરે છે?
નેપાળમાં 26 ઓગસ્ટે આવેલા વિનાશક પૂરે અનેક પરિવારોને ક્યારેય ન ભૂલી શકાય એવું દુઃખ આપ્યું છે. અચાનક વધેલા નદીના પ્રવાહ, ધસમસતા પાણી, ભૂસ્ખલન અને કાટમાળના કારણે અનેક વસાહતો પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગઈ હતી. ક્યાંક આખાં ઘર તણાઈ ગયાં તો ક્યાંક રસ્તાઓ અને પુલોનો પણ પત્તો રહ્યો નહીં. આ વિનાશ વચ્ચે મોટી સંખ્યામાં લોકોનાં મોત થયાં છે, જ્યારે હજારો લોકો હજુ સુધી લાપતા છે.
પૂર અને ત્યારબાદની બચાવ કામગીરીને 12 દિવસ વીતી ગયા હોવા છતાં ઘણા પરિવારો માટે રાહનો અંત આવ્યો નથી. કોઈ પરિવાર પોતાના પુત્રની રાહ જોઈ રહ્યો છે, તો કોઈ પત્ની પોતાના પતિના પાછા ફરવાની આશા રાખી રહી છે. ઘણા બાળકોના માતા-પિતા ક્યાં છે તેની કોઈ માહિતી નથી. આવી સ્થિતિમાં સૌથી મુશ્કેલ સવાલ એ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી લાપતા રહે અને તેનો મૃતદેહ પણ ન મળે, તો કાયદાની નજરે તેને ક્યારે મૃત માનવામાં આવે?
5 હજાર લોકો અંગે હજુ કોઈ ચોક્કસ માહિતી નથી
નેપાળમાં પૂરથી થયેલી તબાહીની વચ્ચે અંદાજે 5 હજાર લોકો હજુ લાપતા હોવાનું સામે આવી રહ્યું છે. બચાવ અને રાહત કામગીરીમાં લાગેલા કર્મચારીઓ સતત નદીઓ, કાટમાળ, ગામડાં અને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં શોધખોળ કરી રહ્યા છે.
જોકે શોધખોળ દરમિયાન કેટલાક લોકોને જીવતા બચાવી લેવામાં આવ્યા છે, પરંતુ હજુ પણ અનેક લોકો અંગે કોઈ વિશ્વસનીય માહિતી મળી નથી. કેટલાક લોકો પૂરનાં પાણીમાં તણાઈ ગયા હોવાની શક્યતા છે, જ્યારે કેટલાક કાટમાળ નીચે દટાયા હોવાની આશંકા છે.
આ સ્થિતિમાં પરિવારજનો માટે દરેક પસાર થતો દિવસ આશા અને નિરાશા વચ્ચેનો સંઘર્ષ બની ગયો છે. એક તરફ તેમને વિશ્વાસ છે કે કદાચ તેમનો સ્વજન ક્યાંક જીવતો હશે, તો બીજી તરફ લાંબા સમય સુધી કોઈ સમાચાર ન મળતા સૌથી ખરાબ આશંકા પણ સતાવવા લાગે છે.
મૃતદેહ ન મળે તો શું થાય?
કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું હોય અને તેનો મૃતદેહ મળી જાય તો સામાન્ય રીતે મૃત્યુની કાયદેસરની પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં સરળ બને છે. પરંતુ કુદરતી આપત્તિ, યુદ્ધ, અકસ્માત કે અન્ય ગંભીર પરિસ્થિતિમાં ઘણી વખત મૃતદેહ મળતો નથી.
આવી સ્થિતિમાં પરિવારજનો માટે માત્ર શોક જ નહીં, પરંતુ કાયદાકીય અને વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ પણ ઊભી થાય છે. મિલકતના હક, વારસો, વીમાની રકમ, બેંક ખાતાં, લગ્નસંબંધિત સ્થિતિ અને અન્ય કાયદાકીય બાબતો આગળ વધારવા માટે વ્યક્તિની કાયદેસર સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી બની શકે છે.
નેપાળના કાયદામાં આવી અસાધારણ પરિસ્થિતિ માટે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
નેપાળના કાયદામાં શું જોગવાઈ છે?
નેપાળના નેશનલ સિવિલ કોડની કલમ 40(4) હેઠળ એવી સ્થિતિમાં કાયદાકીય માર્ગ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં કોઈ વ્યક્તિ આપત્તિ કે ગંભીર અકસ્માત જેવી પરિસ્થિતિમાં લાપતા થઈ જાય અને તેની જીવિત હોવાની કોઈ માહિતી ઉપલબ્ધ ન હોય.
મહત્વની વાત એ છે કે કાયદો દરેક કેસમાં ચોક્કસ રીતે 7 દિવસ, 30 દિવસ, 6 મહિના કે એક વર્ષની રાહ જોવાની ફરજિયાત સમયમર્યાદા નક્કી કરતો નથી. એટલે કે માત્ર એટલા માટે કે કોઈ વ્યક્તિ 12 દિવસથી લાપતા છે, તેને આપમેળે મૃત જાહેર કરી શકાય નહીં.
પરંતુ જો પરિસ્થિતિ એવી હોય કે વ્યક્તિના મૃત્યુની પ્રબળ સંભાવના જણાતી હોય, તો સંબંધિત વ્યક્તિ અથવા હિત ધરાવનાર પક્ષ કોર્ટનો સંપર્ક કરી શકે છે.
કોર્ટ સમક્ષ અરજી કરતી વખતે વ્યક્તિ ક્યારે, ક્યાં અને કેવી પરિસ્થિતિમાં લાપતા થઈ હતી તેની વિગતો મહત્વપૂર્ણ બને છે. શક્ય મૃત્યુની તારીખ, સ્થળ, અકસ્માત અથવા આપત્તિની સ્થિતિ અને વ્યક્તિના મૃત્યુની સંભાવનાને સમર્થન આપતા પુરાવાઓ રજૂ કરવા પડી શકે છે.
કોર્ટ પુરાવાઓની તપાસ કર્યા બાદ નિર્ણય લે છે
લાપતા વ્યક્તિને કાયદેસર રીતે મૃત જાહેર કરવાની પ્રક્રિયા માત્ર અરજી કરવાથી પૂર્ણ થતી નથી. કોર્ટ ઉપલબ્ધ તમામ માહિતી અને પુરાવાઓને ધ્યાનમાં લે છે.
કોર્ટ એ જોવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે કે વ્યક્તિ જે પરિસ્થિતિમાં લાપતા થઈ હતી તેમાં તેનું બચી જવું કેટલું શક્ય છે. બચાવ કામગીરીની સ્થિતિ, ઘટનાસ્થળની માહિતી, સાક્ષીઓના નિવેદનો, સરકારી રેકોર્ડ અને અન્ય ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ પણ મહત્વ ધરાવી શકે છે.
એટલે કહી શકાય કે નેપાળમાં આપત્તિમાં લાપતા વ્યક્તિ માટે કાયદેસર મૃત્યુની જાહેરાતનો રસ્તો છે, પરંતુ તે આપમેળે લાગુ થતી પ્રક્રિયા નથી.
દરેક કેસના સંજોગો અલગ હોઈ શકે છે અને અંતિમ નિર્ણય ન્યાયિક પ્રક્રિયા દ્વારા લેવાય છે.
12 દિવસ પછી પણ વ્યક્તિને મૃત માનવામાં નહીં આવે
હાલની નેપાળની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈએ તો સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે 12 દિવસથી કોઈ વ્યક્તિ લાપતા છે એટલે તે કાયદાની નજરે આપમેળે મૃત બની જતો નથી.
આપત્તિ બાદના શરૂઆતના દિવસોમાં બચાવ કામગીરી ઘણી મુશ્કેલ હોય છે. રસ્તાઓ તૂટી ગયેલા હોય, સંચાર વ્યવસ્થા ખોરવાઈ હોય અને ઘણા વિસ્તારો સુધી પહોંચવું પણ શક્ય ન હોય. તેથી કોઈ વ્યક્તિ વિશે તાત્કાલિક માહિતી ન મળવી એ હંમેશા તેના મૃત્યુનો પુરાવો નથી.
કેટલાક લોકો પરિવાર અને સંબંધીઓથી અલગ પડી શકે છે અને અન્ય શહેર કે ગામમાં આશરો લઈ શકે છે. તેથી સત્તાવાળાઓ દ્વારા શોધખોળ અને ઓળખની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય તે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
જો લાપતા વ્યક્તિ જીવતી પાછી આવે તો?
મૃત જાહેર કરવામાં આવેલી વ્યક્તિ અચાનક જીવતી પાછી આવે તો પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે. નેપાળના સિવિલ કોડમાં આવી સ્થિતિ માટે પણ જોગવાઈ છે.
જો કોર્ટ દ્વારા કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ અંગે ન્યાયિક જાહેરાત થઈ હોય અને ત્યારબાદ તે વ્યક્તિ જીવિત મળી આવે, તો સંબંધિત પક્ષ તે મૃત્યુની ન્યાયિક જાહેરાત રદ કરાવવા માટે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
આ માટે કાયદામાં સમયમર્યાદાની પણ જોગવાઈ છે. સંહિતાની કલમ 41(બી) મુજબ, જે વ્યક્તિને લાપતા વ્યક્તિ જીવિત હોવાનું જાણવા મળે છે, તે તારીખથી એક વર્ષની અંદર સંબંધિત અરજી અથવા કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ છે.
આ જોગવાઈનો હેતુ એ છે કે વ્યક્તિ જીવિત પરત આવે ત્યારે તેની કાયદેસરની સ્થિતિ ફરીથી સુધારી શકાય અને અગાઉ કરવામાં આવેલી મૃત્યુની જાહેરાતને રદ કરી શકાય.
પૂર બાદ મૃતદેહોની ઓળખ સૌથી મોટો પડકાર
નેપાળમાં આ આપત્તિ બાદ એક મોટો પડકાર મૃતદેહોની ઓળખનો પણ છે. ભારે પૂર, કાટમાળ અને લાંબા સમય સુધી પાણીમાં રહેલા મૃતદેહોને કારણે ઓળખની પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બની શકે છે.
અહેવાલો અનુસાર આ આપત્તિમાં મોટી સંખ્યામાં લોકોનાં મોત થયા છે. તેમાં સ્થાનિક નાગરિકો ઉપરાંત વિદેશી નાગરિકો પણ લાપતા હોવાની માહિતી સામે આવી છે.
નેપાળ પોલીસે ઓળખ માટે જરૂરી માહિતી એકત્રિત કરીને અનેક અજ્ઞાત મૃતદેહોને સુરક્ષિત રાખ્યા છે. તેમાં મહિલાઓ અને પુરુષોના મૃતદેહો ઉપરાંત એવા મૃતદેહો પણ સામેલ છે, જેમની હજુ સુધી ઓળખ થઈ શકી નથી.
પરિવારજનો પોતાના લાપતા સ્વજનોને શોધી શકે તે માટે અજ્ઞાત મૃતદેહોની માહિતી જાહેર કરવી પણ આ સમગ્ર પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
પોલીસ અને બચાવ ટીમો સતત કામગીરીમાં
પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં હજુ પણ રાહત અને બચાવ કામગીરી ચાલી રહી છે. પોલીસ, બચાવકર્મીઓ અને અન્ય ટીમો લાપતા લોકોને શોધવા ઉપરાંત મૃતદેહોની શોધ, ઓળખ અને વ્યવસ્થાપનનું કામ કરી રહી છે.
નેપાળ પોલીસ દ્વારા હજારો પોલીસકર્મીઓને વિવિધ કામગીરી માટે તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં રાહત વિતરણ, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી, રસ્તાઓની સુરક્ષા, મૃતદેહોનું સંચાલન અને લાપતા લોકો અંગે માહિતી એકત્રિત કરવાનું કામ સામેલ છે.
આવી મોટી કુદરતી આપત્તિમાં માત્ર મૃતકોની સંખ્યા ગણવી પૂરતી નથી. લાપતા લોકોની ઓળખ, તેમના પરિવારજનો સુધી માહિતી પહોંચાડવી અને જે લોકો જીવિત છે તેમને તેમના પરિવાર સાથે ફરીથી જોડવા પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.
પરિવારજનો માટે દરેક દિવસ ભારે
આ સમગ્ર ઘટનાનો સૌથી ભાવનાત્મક અને માનવીય પાસો એ છે કે લાપતા લોકોના પરિવારજનો હજુ પણ અનિશ્ચિતતામાં જીવી રહ્યા છે.
મૃત્યુની પુષ્ટિ થઈ જાય તો પરિવારને ભારે દુઃખ સાથે પણ એક પ્રકારની હકીકત સ્વીકારવાની તક મળે છે. પરંતુ કોઈ વ્યક્તિ જીવિત છે કે મૃત્યુ પામ્યો છે તેની ખાતરી ન હોય ત્યારે પરિવારજનો માટે રાહ જોવી વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે.
દરવાજા પર થતો દરેક અવાજ, અજાણ્યો ફોન અને સોશિયલ મીડિયા પર મળતી દરેક નવી માહિતી પરિવારજનોમાં ફરી આશા જગાવી શકે છે. બીજી તરફ, દિવસો પસાર થતા જાય ત્યારે ચિંતા પણ વધતી જાય છે.
કાયદો શું કહે છે તેનો સાર
નેપાળના કાયદા મુજબ આપત્તિમાં લાપતા વ્યક્તિને માત્ર ચોક્કસ દિવસો પસાર થયા હોવાથી આપમેળે મૃત જાહેર કરવામાં આવતો નથી. જો વ્યક્તિની પરિસ્થિતિ એવી હોય કે તેના મૃત્યુની ગંભીર સંભાવના જણાય, તો સંબંધિત પક્ષ કોર્ટમાં જઈને ન્યાયિક મૃત્યુ ઘોષણા માગી શકે છે.
કોર્ટ પુરાવા અને સંજોગોનું મૂલ્યાંકન કર્યા બાદ નિર્ણય લે છે. એટલે હાલ પૂરથી લાપતા થયેલા હજારો લોકો અંગે અંતિમ કાયદેસર નિર્ણય તેમની વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિ અને ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ પર આધારિત રહેશે.
સાથે જ, જો કોઈ વ્યક્તિને મૃત જાહેર કર્યા બાદ તે જીવિત મળી આવે, તો કાયદો તે ન્યાયિક ઘોષણાને રદ કરાવવાનો માર્ગ પણ આપે છે.
અંતે સવાલ માત્ર કાયદાનો નથી
નેપાળની આ દુર્ઘટના ફરી એક વખત બતાવે છે કે કુદરતી આપત્તિ બાદ નુકસાન માત્ર મૃત્યુઆંકથી માપી શકાય નહીં. લાપતા લોકોની સંખ્યા, અજ્ઞાત મૃતદેહો અને પોતાના સ્વજનની રાહ જોતા પરિવારો પણ આ હોનારતની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
આ સમયે સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે કે લાપતા લોકો અંગે માહિતી એકત્રિત કરવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને, અજ્ઞાત મૃતદેહોની ઓળખ થાય અને પરિવારજનોને વિશ્વસનીય માહિતી મળે.
જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિ અંગે પૂરતા પુરાવા ઉપલબ્ધ ન થાય, ત્યાં સુધી પરિવાર માટે આશાનું દ્વાર ખુલ્લું રહે છે. અને જ્યાં મૃત્યુની પ્રબળ સંભાવના હોય ત્યાં કાયદો ન્યાયિક પ્રક્રિયા દ્વારા આગળ વધવાનો માર્ગ આપે છે.
નેપાળના હજારો પરિવારો માટે હવે સૌથી મહત્વની બાબત એક જ છે—તેમના સ્વજન જીવિત છે કે નહીં, તેની ચોક્કસ માહિતી. કાયદો તેની આગળની પ્રક્રિયા નક્કી કરી શકે છે, પરંતુ પરિવારજનો માટે આ રાહનો દરેક દિવસ પોતાની જાતમાં એક અલગ જ સંઘર્ષ છે.
