ડેટા સેન્ટર્સ અને AI નો મોટો કમાલ! અચાનક કેમ વધી ગયા આ ધાતુના ભાવ?
લંડન મેટલ એક્સચેન્જ (LME) પર તાંબા (કોપર)ના ભાવ ઓલ-ટાઇમ હાઇ એટલે કે અત્યાર સુધીની સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયા છે. છેલ્લા ઘણા અઠવાડિયાથી તાંબાની કિંમતોમાં સતત વધારો જોવા મળી રહ્યો હતો. આ તેજી પાછળનું મુખ્ય કારણ અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા રિફાઇન્ડ મેટલના આયાત પર વધારાનો ટેરિફ (જકાત) લાદવામાં આવશે તેવી બજારની પ્રબળ આશંકા છે.
LME પર બેંચમાર્ક થ્રી-મંથ ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રેક્ટ 0.8 ટકા વધીને 14,533 ડોલર પ્રતિ ટન સુધી પહોંચી ગયો હતો. આ સાથે જ તાંબાએ જાન્યુઆરી મહિનામાં બનાવેલો પોતાનો જ રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો છે. જોકે, આ રેકોર્ડ સપાટીને સ્પર્શ્યા બાદ પ્રોફિટ બુકિંગના કારણે કિંમતોમાં આંશિક ઘટાડો પણ નોંધાયો હતો.
તાંબાના ભાવમાં 47 ટકાનો મોટો ઉછાળો: મુખ્ય કારણો
જો આપણે આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, આ ચાલુ વર્ષ દરમિયાન તાંબાના ભાવમાં 17 ટકા અને છેલ્લા 12 મહિનામાં આશરે 47 ટકાનો જબરદસ્ત ઉછાળો આવ્યો છે. આ તેજી પાછળનું સૌથી મોટું અને લાંબા ગાળાનું કારણ માંગ અને પુરવઠા (Demand and Supply) વચ્ચેનું મોટું અસંતુલન છે.
વિશ્વભરમાં આવેલી મોટાભાગની જૂની તાંબાની ખાણો હવે પ્રોડક્શનની દ્રષ્ટિએ ધીમી પડી રહી છે. બીજી તરફ, ગ્લોબલ લેવલે ડેટા સેન્ટર્સ, રિન્યુએબલ એનર્જી (સૌર અને પવન ઉર્જા) અને ઇલેક્ટ્રિક પાવર ગ્રીડ્સના વિસ્તરણના કારણે તાંબાની વપરાશ અભૂતપૂર્વ ઝડપે વધી રહી છે. તાંબામાં તેજીની અપેક્ષા રાખતા બુલિશ રોકાણકારો ઘણા સમયથી આ જ ફેક્ટર પર ભાર મૂકી રહ્યા હતા.
શોર્ટ ટર્મ ફેક્ટર્સ અને અમેરિકા તરફ ભંડારનું ડાયવર્ઝન
લાંબા ગાળાના કારણો ઉપરાંત કેટલાક ટૂંકા ગાળાના આર્થિક પરિબળોએ પણ કિંમતોમાં આગ ચાંપી છે. આ વર્ષે મોટો નફો કમાવવાની લાલચમાં ટ્રેડર્સે લાખો ટન તાંબુ અમેરિકન માર્કેટમાં મોકલી આપ્યું છે.
અમેરિકાનું ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ વ્હાઇટ હાઉસને પ્રાથમિક કોપર આયાત પર લેવી (જકાત) લગાવવી કે નહીં તે અંગેનો રિપોર્ટ સોંપી ચૂક્યું છે. આ અહેવાલ આવ્યાને બે મહિનાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં, બજાર હજુ પણ ટેરિફ લાગવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને જ પ્રાઇસિંગ નક્કી કરી રહ્યું છે.
| માંગ વધારતા નવા ક્ષેત્રો | પુરવઠા સામેના મુખ્ય પડકારો |
| • AI ડેટા સેન્ટર્સ અને સર્વર્સ | • જૂની થતી વૈશ્વિક ખાણો (Mines) |
| • રિન્યુએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ | • પ્રોડક્શન ક્ષમતામાં ધીમો વધારો |
| • પાવર ગ્રીડ્સ અને ઈલેક્ટ્રિફિકેશન | • આયાત પર ટેરિફ અને વેપાર નિયંત્રણો |
ગ્લોબલ સપ્લાય પર વિપરીત અસર
જોકે, વૈશ્વિક સ્તરે તાંબાનો કુલ સ્ટોક પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ તેનો મોટાભાગનો જથ્થો હવે અમેરિકાના ગોડાઉનોમાં જમા થઈ ગયો છે. આ કારણે LME ના વિશાળ ગ્લોબલ નેટવર્કમાં ભૌતિક મેટલની અછત સર્જાઈ છે.
આ પરિસ્થિતિએ ટૂંકા ગાળા માટે પુરવઠા પર માઠી અસર પહોંચાડી છે, જેનાથી ‘શોર્ટ પોઝિશન’ ધરાવતા ટ્રેડર્સ પર ભારે દબાણ ઊભું થયું છે. પરિણામે, વૈશ્વિક સ્તરે એકંદર માંગ થોડી નબળી હોવા છતાં તાંબાના ભાવ નવી ઐતિહાસિક ઊંચાઈએ પહોંચ્યા છે.
ધીમા કામકાજ વચ્ચે પણ કિંમતોમાં સતત મજબૂતી
સોમવારે લંડન માર્કેટમાં વેપાર ખૂબ જ સુસ્ત હતો, તેમ છતાં તાંબાના ભાવમાં વધારો જળવાઈ રહ્યો હતો. અમેરિકામાં લેબર ડે ની રજા હોવાના કારણે યુએસ એક્સચેન્જો બંધ હતા, જેના લીધે નાણાકીય બજારોમાં જોખમ લેવાની વૃત્તિ ઓછી હતી.
હાલમાં વિશ્વભરમાં અનેક મેક્રો-ઇકોનોમિક અને જીઓ-પોલિટિકલ ચિંતાઓ પ્રવર્તી રહી છે. ઈરાન ક્ષેત્રે તણાવથી લઈને અમેરિકામાં વ્યાજદરો (ધિરાણ ખર્ચ) ઊંચા રહેવા જેવા અનેક પડોકારો સામે ઊભા છે. ઊંચા વ્યાજદરના કારણે મોટા પાયે મૂડી રોકાણ કરતા મેન્યુફેક્ચરિંગ ઉદ્યોગો પર ભારે દબાણ આવે છે.
બીજી તરફ, તાંબાના આટલા ઊંચા ભાવ વપરાશકર્તાઓ માટે પણ જોખમ ઊભું કરી શકે છે, કારણ કે ખરીદદારો તાંબાના સ્થાને એલ્યુમિનિયમ જેવા અન્ય વિકલ્પો શોધવાનું શરૂ કરે છે. છતાં, અત્યાર સુધી આવા દબાણો તાંબાની રેલીને રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
અમેરિકામાં રેકોર્ડ આયાત અને ગ્લોબલ ઇન્વેન્ટરી પર દબાણ
અમેરિકામાં તાંબાની રેકોર્ડબ્રેક આયાત પાછળ ન્યૂયોર્કના કોમેક્સ (Comex) એક્સચેન્જ પર ટ્રેડ થતા કોપર ફ્યુચર્સ પર મળતું સતત પ્રીમિયમ છે. ગયા વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ દ્વારા કોપર પર ટેરિફ લાદવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યા પછી ટ્રેડર્સ માટે ‘આર્બિટ્રેજ’ (બે બજારો વચ્ચેના ભાવ તફાવતમાંથી નફો કમાવો) ની મોટી તક ઊભી થઈ હતી.
આ ‘ટેરિફ ટ્રેડ’ના કારણે વૈશ્વિક ઇન્વેન્ટરી પર ખૂબ જ માઠી અસર પડી છે. LME પર તાજેતરમાં ભારે ‘શોર્ટ સ્ક્વિઝ’ જોવા મળ્યો હતો, કારણ કે ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રેક્ટ્સના સેટલમેન્ટ માટે જરૂરી ભૌતિક સ્ટોક તળિયે પહોંચી ગયો હતો.
જોકે, નવા સપ્લાયના આગમનથી થોડી રાહત મળી છે, પરંતુ LME પર તાત્કાલિક ખરીદી (Spot Price) ના ભાવ ત્રણ મહિનાના વાયદા કરતા નોંધપાત્ર ઊંચા ભાવે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે. આ સ્થિતિને નાણાકીય બજારમાં ‘બેકવર્ડેશન’ (Backwardation) કહેવામાં આવે છે, જે સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે બજારમાં તાત્કાલિક માલની માંગ પુરવઠા કરતાં ઘણી વધારે છે.
માઇનિંગ કંપનીઓ માટે દિવાળી, પરંતુ ઓપરેશનલ પડકારો યથાવત
તાંબાની આ આસમાને પહોંચેલી કિંમતો વિશ્વની સૌથી મોટી માઇનિંગ (ખનન) કંપનીઓ માટે ભારે નફાકારક સાબિત થઈ રહી છે. Rio Tinto Group, BHP Group, Glencore Plc અને Zijin Mining Group Co. જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓએ પોતાના તાજેતરના ત્રિમાસિક પરિણામોમાં જંગી નફો નોંધાવ્યો છે, જેમાં તેમની કોપર વિંગ્સના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનનો મોટો ફાળો છે.
જોકે, આ તેજી વચ્ચે પણ માઇનિંગ કંપનીઓને જમીની સ્તરે અનેક કામગીરી સંબંધિત (Operational) મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. સોમવારે જાહેર થયેલા આંકડા અનુસાર, વિશ્વના સૌથી મોટા કોપર ઉત્પાદક દેશ ચિલી (Chile) માંથી ઓગસ્ટ મહિનામાં તાંબાની નિકાસની કમાણી એક વર્ષથી પણ વધુ સમયના નીચલા સ્તરે આવી ગઈ છે.
જો માઇનિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી વર્ષના બીજા ભાગમાં પોતાના ઉત્પાદનમાં રિકવરી નહીં લાવે, તો નાણાકીય વર્ષ 2017 પછી પહેલીવાર વૈશ્વિક માઇનિંગ સપ્લાયમાં વાર્ષિક ધોરણે ઘટી શકે છે.
