BRICS સમિટ બાદ Su-30MKIને મળશે નવી તાકાત? 300 કિમીની રશિયન મિસાઇલ ડીલ પર નજર
ભારત અને રશિયા વચ્ચેની દાયકાઓ જૂની રણનીતિક ભાગીદારી હવે ફરી એક વખત ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં બંને દેશો વચ્ચેના સહકારને આગામી સમયમાં નવી દિશા મળી શકે છે. દિલ્હી ખાતે યોજાનારી BRICS સમિટ દરમિયાન ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચેની સંભવિત દ્વિપક્ષીય બેઠક પર માત્ર રાજદ્વારી જ નહીં, પરંતુ સંરક્ષણ ક્ષેત્રની પણ નજર રહેશે.
આ બેઠકમાં જો સંરક્ષણ સહકાર સંબંધિત મહત્વના પ્રસ્તાવો પર ચર્ચા થાય તો ભારતીય વાયુસેનાના Su-30MKI ફાઇટર જેટ માટે રશિયન લાંબા અંતરની RVV-BD એર-ટુ-એર મિસાઇલનો પ્રસ્તાવ ખાસ મહત્વ ધરાવી શકે છે. આ મિસાઇલની સંભવિત રેન્જ આશરે 300 કિલોમીટર સુધી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. જો ભારત આ હથિયારને Su-30MKI સાથે જોડવાની દિશામાં આગળ વધે તો ભારતીય વાયુસેનાની Beyond Visual Range એટલે કે BVR હવાઈ યુદ્ધ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.
મોદી-પુતિન મુલાકાતમાં સંરક્ષણ સહકાર પર નજર
BRICS જેવી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠક માત્ર આર્થિક કે રાજકીય ચર્ચા માટેનું મંચ નથી. ભારત માટે આ પ્રકારની સમિટ દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ મજબૂત કરવાની તક પણ મળે છે. રશિયા ભારતનો લાંબા સમયથી મહત્વનો રક્ષા ભાગીદાર રહ્યો છે અને બંને દેશો વચ્ચે ફાઇટર એરક્રાફ્ટ, મિસાઇલ, એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ, હેલિકોપ્ટર અને અન્ય સૈન્ય ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં સહકાર રહ્યો છે.
આ પરિસ્થિતિમાં Su-30MKI માટે નવી પેઢીની લાંબા અંતરની મિસાઇલનો પ્રસ્તાવ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનો બની શકે છે. જોકે, હાલમાં તેને અંતિમ સોદો માનવો યોગ્ય નથી. કિંમત, ટેક્નિકલ ઇન્ટિગ્રેશન, પરીક્ષણ, સપ્લાય અને ભારતીય વાયુસેનાની ઓપરેશનલ જરૂરિયાતો જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર અંતિમ નિર્ણય લેવાનો બાકી રહે છે.
જો ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક દરમિયાન આ મુદ્દે રાજકીય સંમતિ બને તો ત્યારબાદ બંને દેશોના સંરક્ષણ અધિકારીઓ અને ટેક્નિકલ ટીમો માટે આગળની પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે.
RVV-BD મિસાઇલ શું છે?
RVV-BDને રશિયાની લાંબા અંતરની એર-ટુ-એર મિસાઇલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેને રશિયન R-37M મિસાઇલના એક્સપોર્ટ વર્ઝન તરીકે જોવામાં આવે છે. ખુલ્લા સ્ત્રોતોમાં તેની મહત્તમ રેન્જ આશરે 300 કિલોમીટર સુધી હોવાનું જણાવાય છે, જોકે વાસ્તવિક ઓપરેશનલ રેન્જ ઘણી બાબતો પર આધાર રાખે છે.
મિસાઇલની અસરકારકતા માત્ર તેની રેન્જથી નક્કી થતી નથી. લોન્ચ પ્લેટફોર્મની ઊંચાઈ અને ઝડપ, લક્ષ્યની ગતિ, લક્ષ્યની દિશા, ઇલેક્ટ્રોનિક વૉરફેર, રડાર સપોર્ટ અને પરિસ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો મિસાઇલના વાસ્તવિક પ્રદર્શનને અસર કરે છે.
તેથી 300 કિલોમીટરની રેન્જનો અર્થ એ નથી કે દરેક પરિસ્થિતિમાં મિસાઇલ આટલા અંતરે આવેલા લક્ષ્યને ચોક્કસ રીતે ભેદી શકે. તેમ છતાં, આ વર્ગની મિસાઇલ લાંબા અંતરની હવાઈ લડાઈ માટે મહત્વપૂર્ણ ક્ષમતા પૂરી પાડી શકે છે.
Su-30MKI સાથે ઇન્ટિગ્રેશન સૌથી મોટો મુદ્દો
ભારતીય વાયુસેનામાં મોટી સંખ્યામાં Su-30MKI ફાઇટર જેટ કાર્યરત છે. આ વિમાનો લાંબા સમયથી ભારતની એર પાવરનું મહત્વનું સ્તંભ રહ્યા છે. ભારતે સમયાંતરે આ વિમાનોના રડાર, મિશન કમ્પ્યુટર, ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ, સેન્સર અને અન્ય એવિઓનિક્સને આધુનિક બનાવવાની દિશામાં પગલાં લીધાં છે.
આવી સ્થિતિમાં RVV-BD જેવી લાંબા અંતરની મિસાઇલને Su-30MKI સાથે જોડવાનું કામ માત્ર મિસાઇલ ખરીદવા પૂરતું નથી. વિમાન અને હથિયાર વચ્ચે યોગ્ય સોફ્ટવેર, હાર્ડવેર અને ફાયર-કંટ્રોલ ઇન્ટિગ્રેશન જરૂરી બને છે.
પાઇલટને લક્ષ્ય વિશે માહિતી કેવી રીતે મળશે, રડાર મિસાઇલને કેવી રીતે સપોર્ટ કરશે, મિસાઇલને ફાયર કરવાની પરિસ્થિતિ શું હશે અને મિસાઇલના ડેટા-લિંક તથા અન્ય સિસ્ટમ્સ વિમાન સાથે કેવી રીતે સંકલિત થશે—આ બધા મુદ્દા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
અર્થાત્, જો ડીલ આગળ વધે તો ટેક્નિકલ ઇન્ટિગ્રેશન તેનો સૌથી મહત્વનો તબક્કો બની શકે છે.
માત્ર ફાઇટર જેટ નહીં, ‘હાઈ-વેલ્યુ’ એરક્રાફ્ટ પણ મહત્વના
લાંબા અંતરની એર-ટુ-એર મિસાઇલની ખાસિયત એ છે કે તેનો ઉપયોગ માત્ર દુશ્મનના ફાઇટર જેટ સામે જ કરવાની કલ્પના કરવામાં આવતી નથી. લાંબા અંતરની ક્ષમતા ધરાવતા આવા હથિયારોનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ દુશ્મનના સપોર્ટ એરક્રાફ્ટ સામે પણ થઈ શકે છે.
આમાં AWACS, AEW&C, એરિયલ રિફ્યુઅલિંગ ટેન્કર, ઇલેક્ટ્રોનિક વૉરફેર પ્લેટફોર્મ અને અન્ય સર્વેલન્સ એરક્રાફ્ટનો સમાવેશ થઈ શકે છે.
આ પ્રકારના વિમાનો સામાન્ય રીતે સીધી ડોગફાઇટમાં ભાગ લેતા નથી, પરંતુ આધુનિક હવાઈ યુદ્ધમાં તેમની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે. તેઓ ફાઇટર જેટને લાંબા અંતરે લક્ષ્યો શોધવામાં, હવાઈ પરિસ્થિતિની માહિતી મેળવવામાં અને ઓપરેશનને સંકલિત કરવામાં મદદ કરે છે.
એટલે લાંબા અંતરની મિસાઇલની હાજરી દુશ્મનના આવા સપોર્ટ પ્લેટફોર્મ માટે પણ જોખમ વધારી શકે છે અને તેમને આગળની લાઇનથી વધુ દૂર રહેવા માટે મજબૂર કરી શકે છે.
Su-30MKIની ક્ષમતામાં કેટલો ફેરફાર થઈ શકે?
Su-30MKI પહેલેથી જ લાંબા અંતરની કામગીરી માટે સક્ષમ પ્લેટફોર્મ તરીકે ઓળખાય છે. તેની મોટી પેલોડ ક્ષમતા, લાંબી ઉડાન ક્ષમતા અને વિવિધ પ્રકારના હથિયારો સાથે કામ કરવાની ક્ષમતા તેને ભારતીય વાયુસેનામાં વિશેષ સ્થાન આપે છે.
જો તેમાં લાંબા અંતરની એર-ટુ-એર મિસાઇલનો સમાવેશ થાય અને તેને આધુનિક રડાર તથા સેન્સર સાથે અસરકારક રીતે ઇન્ટિગ્રેટ કરવામાં આવે, તો વિમાનની BVR ક્ષમતામાં વધારો થઈ શકે છે.
અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે હવાઈ યુદ્ધમાં માત્ર મિસાઇલની રેન્જ મહત્વની નથી. ‘કોણ પહેલા દુશ્મનને શોધે છે’, ‘કોણ પહેલા લક્ષ્યને ટ્રેક કરે છે’ અને ‘કોણ વધુ સચોટ માહિતી સાથે મિસાઇલ લોન્ચ કરે છે’—આ પરિબળો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.
આથી Su-30MKIના આધુનિકીકરણ સાથે લાંબા અંતરની મિસાઇલનું સંયોજન વધુ અસરકારક બની શકે છે.
સ્વદેશી અસ્ત્ર મિસાઇલ પણ ભારતની મોટી યોજના
રશિયન મિસાઇલની સંભવિત ખરીદી વચ્ચે ભારત પોતાના સ્વદેશી હવાઈ હથિયારોના વિકાસ પર પણ ભાર મૂકી રહ્યું છે. DRDO દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી Astra મિસાઇલ શ્રેણી આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ છે.
ભારતની લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના માત્ર વિદેશી હથિયારો ખરીદવાની નથી, પરંતુ દેશની અંદર જ અદ્યતન એર-ટુ-એર મિસાઇલ ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની પણ છે. Astra પરિવારની વિવિધ આવૃત્તિઓ દ્વારા ભારત પોતાની BVR ક્ષમતાને સતત આગળ વધારવા માંગે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં રશિયન RVV-BDને સંભવિત ‘તાત્કાલિક ક્ષમતા વધારવાના વિકલ્પ’ તરીકે અને સ્વદેશી મિસાઇલ કાર્યક્રમોને ‘લાંબા ગાળાના આત્મનિર્ભરતા મોડલ’ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
ભારત માટે આ ડીલ કેમ મહત્વની બની શકે?
ભારતના આસપાસનું સુરક્ષા વાતાવરણ સતત બદલાઈ રહ્યું છે. હવાઈ યુદ્ધમાં હવે માત્ર ફાઇટર જેટની સંખ્યા પૂરતી નથી. લાંબા અંતરની મિસાઇલ, AESA રડાર, નેટવર્ક-સેન્ટ્રિક વૉરફેર, AEW&C વિમાન, ઇલેક્ટ્રોનિક વૉરફેર અને ડેટા-લિંક જેવી ક્ષમતાઓનું સંયોજન વધુ મહત્વનું બની રહ્યું છે.
આવી સ્થિતિમાં Su-30MKI જેવા મોટા અને સક્ષમ પ્લેટફોર્મને લાંબા અંતરની મિસાઇલથી સજ્જ કરવાથી ભારતીય વાયુસેનાને અલગ પ્રકારની ઓપરેશનલ લવચીકતા મળી શકે છે.
ખાસ કરીને લાંબા અંતરની મિસાઇલ દુશ્મનના વિમાનોને સુરક્ષિત અંતર જાળવવા માટે દબાણ કરી શકે છે. જો આ ક્ષમતાને સારા રડાર અને અન્ય સેન્સર સપોર્ટ સાથે જોડવામાં આવે તો હવાઈ યુદ્ધમાં ‘સ્ટેન્ડ-ઓફ’ ક્ષમતા વધારવામાં મદદ મળી શકે છે.
પરંતુ ડીલ સામે કેટલાક પ્રશ્નો પણ છે
આ પ્રસ્તાવ જેટલો વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, એટલો જ તેમાં કેટલાક પડકારો પણ છે. સૌથી પહેલા મિસાઇલની કિંમત અને કુલ ડીલનો ખર્ચ મહત્વનો રહેશે. ત્યારબાદ Su-30MKI સાથે ઇન્ટિગ્રેશન માટે કેટલો સમય અને કેટલા ટેક્નિકલ ફેરફારો જરૂરી પડશે તે નક્કી કરવું પડશે.
તે ઉપરાંત ભારતની પોતાની Astra મિસાઇલ સિસ્ટમ ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. તેથી આયાતી મિસાઇલ ખરીદવાનો નિર્ણય લેતી વખતે ભારતે ટૂંકા ગાળાની જરૂરિયાત અને લાંબા ગાળાની સ્વદેશી ક્ષમતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે.
સપ્લાય ચેઇન અને જાળવણી પણ મહત્વના મુદ્દા બની શકે છે. લાંબા ગાળે ભારતીય વાયુસેનાને સતત મિસાઇલ સપ્લાય, સ્પેર પાર્ટ્સ, ટેક્નિકલ સપોર્ટ અને અપગ્રેડની જરૂર પડશે.
BRICS સમિટ બાદ શું થઈ શકે?
હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે BRICS સમિટ દરમિયાન મોદી-પુતિન બેઠકમાં આ મુદ્દો માત્ર ચર્ચા સુધી રહેશે કે પછી તેને આગળ વધારવા માટે કોઈ સ્પષ્ટ નિર્ણય લેવાશે.
જો બંને દેશો વચ્ચે સિદ્ધાંતરૂપે સહમતી બને તો આગળ ટેક્નિકલ અને વ્યાપારી વાટાઘાટો શરૂ થઈ શકે છે. ત્યારબાદ કિંમત, મિસાઇલની સંખ્યા, ડિલિવરી સમયગાળો, ઇન્ટિગ્રેશન અને પરીક્ષણ જેવી બાબતો પર ચર્ચા થઈ શકે છે.
પરંતુ અંતિમ કરાર થયા વિના આ પ્રસ્તાવને પક્કી ડીલ તરીકે જોવો યોગ્ય નહીં બને. સંરક્ષણ સોદામાં રાજકીય મંજૂરી બાદ પણ અનેક ટેક્નિકલ અને નાણાકીય તબક્કા પાર કરવા પડતા હોય છે.
ભારત-રશિયા સંરક્ષણ સંબંધોમાં નવો અધ્યાય?
ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો સંરક્ષણ સંબંધ લાંબા સમયથી ચાલે છે. જોકે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે પોતાના રક્ષા સપ્લાયમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો અને સ્વદેશી ઉત્પાદન વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ છતાં રશિયા સાથેનો સહકાર સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થવાને બદલે નવી ટેક્નોલોજી અને ચોક્કસ વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને નવા સ્વરૂપમાં આગળ વધી શકે છે.
RVV-BD જેવી લાંબા અંતરની મિસાઇલનો સંભવિત પ્રસ્તાવ આ બદલાતા સંબંધનું એક ઉદાહરણ બની શકે છે. જો આ પ્રસ્તાવ આગળ વધે અને Su-30MKI સાથે સફળતાપૂર્વક ઇન્ટિગ્રેશન થાય તો ભારતીય વાયુસેનાની લાંબા અંતરની હવાઈ યુદ્ધ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે.
અંતે, BRICS સમિટ માત્ર રાજદ્વારી મુલાકાત પૂરતી સીમિત રહે છે કે ભારત અને રશિયા વચ્ચે કોઈ મોટા સંરક્ષણ સહકાર માટેનો માર્ગ પણ ખોલે છે, તેના પર નજર રહેશે. ખાસ કરીને Su-30MKI માટે 300 કિલોમીટર વર્ગની RVV-BD મિસાઇલ અંગે કોઈ સ્પષ્ટ પ્રગતિ થાય છે કે નહીં તે ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ વિકાસ બની શકે છે.
એક વાત સ્પષ્ટ છે કે આધુનિક હવાઈ યુદ્ધમાં ‘કોણની મિસાઇલ વધુ લાંબી છે’ એટલું જ મહત્વનું નથી. રડાર, સેન્સર, ડેટા-લિંક, ઇલેક્ટ્રોનિક વૉરફેર, પાઇલટની તાલીમ અને સમગ્ર નેટવર્ક સાથે મળીને જ વાસ્તવિક હવાઈ શક્તિ ઊભી થાય છે. જો ભારત આ તમામ ક્ષમતાઓને Su-30MKIના આધુનિકીકરણ સાથે સફળતાપૂર્વક જોડે છે, તો આ વિમાન આવનારા વર્ષોમાં પણ ભારતીય વાયુસેનાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ લડાકુ શક્તિઓમાંનું એક બની શકે છે.
