યુરોપમાં મજબૂત થઈ રહેલો રાઇટ વિંગ: શું આ દુનિયા માટે મોટો રાજકીય સંકેત છે?
યુરોપની રાજનીતિ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એવા વળાંક પરથી પસાર થઈ રહી છે, જ્યાં જૂની રાજકીય માન્યતાઓ અને નવી જનભાવનાઓ વચ્ચેનો અંતર સતત વધી રહ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે યુરોપમાં અતિ-જમણેરી અથવા કટ્ટર રાષ્ટ્રવાદી પક્ષોને રાજકીય વ્યવસ્થાની બહારના તત્વો તરીકે જોવામાં આવતા હતા. પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. આવા પક્ષો માત્ર ચૂંટણીમાં હાજરી પૂરાવતા નથી, પરંતુ અનેક દેશોમાં સત્તાના સમીકરણનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયા છે.
જર્મનીમાં અલ્ટરનેટિવ ફોર જર્મની એટલે કે AfDનું વધતું રાજકીય પ્રભાવ આ પરિવર્તનનું સૌથી ચર્ચાસ્પદ ઉદાહરણ બની રહ્યું છે. પૂર્વ જર્મનીના વિસ્તારોમાં આ પાર્ટીને મળતું સમર્થન મુખ્યધારાના રાજકીય પક્ષો માટે ચેતવણી સમાન છે. પરંતુ આ માત્ર જર્મનીની વાત નથી. ફ્રાન્સ, ઑસ્ટ્રિયા, ઇટાલી, પોર્ટુગલ, બ્રિટન અને અન્ય યુરોપિયન દેશોમાં પણ મતદારોના એક મોટા વર્ગનો ઝુકાવ રાષ્ટ્રવાદ, કડક ઇમિગ્રેશન નીતિ અને પરંપરાગત સામાજિક મૂલ્યો તરફ વધતો જોવા મળે છે.
સવાલ હવે માત્ર એટલો નથી કે રાઇટ વિંગ કેમ વધી રહ્યો છે. મોટો સવાલ એ છે કે આ પરિવર્તન યુરોપની અંદરની રાજનીતિને કેટલું બદલી શકે છે અને તેનો અસર વિશ્વના બાકીના દેશો પર શું પડી શકે છે?
યુરોપના રાજકીય નકશામાં મોટો ફેરફાર
યુરોપની રાજનીતિમાં છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ધીમે ધીમે એક મોટું પરિવર્તન થયું છે. અગાઉ મતદારોનો મોટો હિસ્સો પરંપરાગત સેન્ટર-લેફ્ટ અને સેન્ટર-રાઇટ પક્ષો વચ્ચે વહેંચાતો હતો. પરંતુ હવે આ પરંપરાગત રાજકીય સમીકરણમાં તિરાડ પડી રહી છે.
ઘણા મતદારોને લાગે છે કે પરંપરાગત રાજકીય પક્ષો તેમની રોજિંદી સમસ્યાઓનો યોગ્ય ઉકેલ આપી શકતા નથી. મોંઘવારી, ઘરનાં વધતા ખર્ચ, બેરોજગારી, આવાસની અછત, જાહેર સેવાઓ પરનો દબાણ અને ઇમિગ્રેશન જેવા મુદ્દાઓએ લોકોના રાજકીય વલણને અસર કરી છે.
આ પરિસ્થિતિમાં રાઇટ વિંગ પક્ષોએ પોતાને ‘સિસ્ટમથી નારાજ સામાન્ય માણસનો અવાજ’ તરીકે રજૂ કર્યા છે. તેઓ કહે છે કે દેશની રાજકીય અને આર્થિક વ્યવસ્થા સામાન્ય નાગરિકથી દૂર થઈ ગઈ છે અને હવે સરકારોએ પહેલાં પોતાના દેશના નાગરિકોના હિતને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
આ સંદેશ ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં અસરકારક સાબિત થયો છે જ્યાં લોકોને લાગે છે કે વૈશ્વિકીકરણ અને યુરોપિયન એકીકરણના ફાયદા તેમની જિંદગી સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં પહોંચ્યા નથી.
ઇમિગ્રેશન: સૌથી મોટો રાજકીય મુદ્દો
યુરોપમાં રાઇટ વિંગના ઉભાર પાછળ ઇમિગ્રેશન સૌથી મહત્વના મુદ્દાઓમાંથી એક છે. છેલ્લા દાયકામાં મધ્ય પૂર્વ, આફ્રિકા અને અન્ય વિસ્તારોમાંથી યુરોપ તરફ આવેલા શરણાર્થીઓ અને પ્રવાસીઓની સંખ્યાએ આ મુદ્દાને રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો.
રાઇટ વિંગ પક્ષોનું કહેવું છે કે મોટા પાયે ઇમિગ્રેશનથી દેશની સુરક્ષા, રોજગાર, આવાસ અને કલ્યાણકારી વ્યવસ્થા પર દબાણ વધી શકે છે. બીજી તરફ માનવાધિકાર સંગઠનો અને લિબરલ રાજકીય પક્ષો દલીલ કરે છે કે શરણાર્થીઓને માનવતાના ધોરણે આશ્રય આપવો અને ઇમિગ્રેશનને વ્યવસ્થિત રીતે સંભાળવું જરૂરી છે.
પરંતુ ચૂંટણીમાં મુદ્દાની રાજકીય અસર ઘણી વખત આંકડાઓ કરતાં લોકોની ધારણા પર વધુ આધારિત હોય છે. કોઈ શહેરમાં વાસ્તવિક ઇમિગ્રેશનનું પ્રમાણ કેટલું છે તે એક બાબત છે, પરંતુ લોકો પોતાના વિસ્તારની બદલાતી સામાજિક રચનાને કેવી રીતે અનુભવે છે તે બીજી બાબત છે.
રાઇટ વિંગ પક્ષોએ આ માનસિકતાને અસરકારક રાજકીય સંદેશમાં ફેરવી છે.
‘એલિટ વિરુદ્ધ સામાન્ય માણસ’ની રાજનીતિ
રાઇટ વિંગ અને પોપ્યુલિસ્ટ પક્ષોની બીજી મોટી શક્તિ તેમની રાજકીય ભાષા છે. તેઓ જટિલ આર્થિક અને સામાજિક સમસ્યાઓને સરળ અને ભાવનાત્મક વાર્તામાં ફેરવીને રજૂ કરે છે.
તેમના રાજકીય સંદેશમાં ઘણીવાર એક તરફ ‘સામાન્ય નાગરિક’ હોય છે અને બીજી તરફ ‘રાજકીય એલિટ’, ‘બ્રસેલ્સની બ્યુરોક્રસી’, વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અથવા પરંપરાગત મીડિયા હોય છે.
આ પ્રકારની રાજનીતિમાં આંકડા કરતાં ભાવનાઓ વધુ મહત્વની બની જાય છે. લોકોનો ગુસ્સો, અસુરક્ષા, રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અને ભવિષ્ય અંગેની ચિંતા એકસાથે રાજકીય શક્તિમાં ફેરવાય છે.
સોશિયલ મીડિયાએ આ પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવી છે. ટૂંકા વીડિયો, ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો અને સીધી ભાષા દ્વારા રાઇટ વિંગ નેતાઓ મતદારો સુધી પરંપરાગત મીડિયા કરતાં ઝડપથી પહોંચી શકે છે.
મુખ્યધારાના પક્ષો પણ બદલાઈ રહ્યા છે
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ એ છે કે રાઇટ વિંગની અસર માત્ર તેમની પોતાની પાર્ટીઓ સુધી મર્યાદિત નથી.
મુખ્યધારાના સેન્ટર-રાઇટ અને ક્યારેક સેન્ટર-લેફ્ટ પક્ષો પણ ઇમિગ્રેશન, સરહદ સુરક્ષા, રાષ્ટ્રીય ઓળખ અને કાયદો-વ્યવસ્થા જેવા મુદ્દાઓ પર પોતાની નીતિઓ વધુ કડક બનાવી રહ્યા છે.
તેનું કારણ સ્પષ્ટ છે. જો કોઈ મુદ્દો મતદારો માટે મહત્વનો બની જાય, તો ચૂંટણી જીતવા માટે મુખ્યધારાના પક્ષોને પણ તેના પર પોતાની સ્થિતિ બદલવી પડે છે.
આ રીતે રાઇટ વિંગ પાર્ટીઓ ભલે દરેક દેશમાં સરકાર ન બનાવી શકે, પરંતુ તેઓ સમગ્ર રાજકીય ચર્ચાનો એજન્ડા બદલી શકે છે.
શું રાઇટ વિંગ એટલે લોકશાહી માટે ખતરો?
આ સવાલનો જવાબ એટલો સરળ નથી.
દરેક રાઇટ વિંગ પાર્ટીને લોકશાહી વિરોધી ગણવી યોગ્ય નથી. યુરોપના ઘણા જમણેરી પક્ષો લોકશાહી ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે અને સામાન્ય સંસદીય પ્રક્રિયાનો હિસ્સો છે. મતદારોને તેમના પક્ષમાં મત આપવાનો અધિકાર છે અને તેમની કેટલીક નીતિઓ સમાજના મોટા વર્ગની વાસ્તવિક ચિંતાઓમાંથી ઊભી થાય છે.
પરંતુ સમસ્યા ત્યારે ઊભી થઈ શકે છે જ્યારે કોઈ પોપ્યુલિસ્ટ અથવા અતિ-રાષ્ટ્રવાદી સરકાર સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા પર દબાણ વધારવા લાગે.
ન્યાયતંત્ર, સ્વતંત્ર મીડિયા, ચૂંટણી સંસ્થાઓ, સંસદ અને નાગરિક સમાજ લોકશાહીના સંતુલન માટે જરૂરી છે. જો સત્તામાં રહેલી કોઈ પાર્ટી આ સંસ્થાઓને નબળી બનાવવાનો પ્રયાસ કરે, તો રાજકીય બહુમતી ધીમે ધીમે સંસ્થાકીય નિયંત્રણમાં ફેરવાઈ શકે છે.
આ કારણે યુરોપમાં રાઇટ વિંગના ઉભાર અંગેની ચર્ચા માત્ર ચૂંટણી પરિણામો સુધી મર્યાદિત નથી. ચર્ચાનો મોટો ભાગ લોકશાહી સંસ્થાઓની મજબૂતીને લઈને છે.
લઘુમતી સમુદાયો પર શું અસર થઈ શકે?
રાઇટ વિંગ રાજનીતિનો બીજો સંવેદનશીલ મુદ્દો લઘુમતી અને પ્રવાસી સમુદાયો છે.
રાષ્ટ્રીય ઓળખને મજબૂત બનાવવાની વાત પોતે કોઈ સમસ્યા નથી. દરેક દેશને પોતાની સંસ્કૃતિ, ભાષા અને પરંપરાઓ અંગે ગૌરવ હોવું સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જ્યારે રાષ્ટ્રીય ઓળખને ‘અમે’ અને ‘તેઓ’ના કડક વિભાજનમાં ફેરવવામાં આવે ત્યારે સામાજિક તણાવ વધવાની શક્યતા રહે છે.
ઇમિગ્રન્ટ્સ, ધાર્મિક લઘુમતીઓ અથવા અન્ય સામાજિક જૂથો જો સતત રાજકીય ચર્ચામાં સમસ્યાના મૂળ કારણ તરીકે રજૂ થાય, તો સમાજમાં અવિશ્વાસ વધે છે.
આવી સ્થિતિ લાંબા ગાળે માત્ર રાજકારણને જ નહીં, પરંતુ સામાજિક એકતાને પણ અસર કરી શકે છે.
યુરોપની અર્થવ્યવસ્થા પર અસર
રાઇટ વિંગની નીતિઓનો અર્થતંત્ર પર પણ મહત્વનો પ્રભાવ પડી શકે છે.
કડક ઇમિગ્રેશન નીતિઓનો એક તર્ક એ છે કે તે સ્થાનિક નાગરિકો માટે રોજગારની તકો અને વેતનને સુરક્ષિત કરશે. પરંતુ બીજી તરફ યુરોપના અનેક દેશોમાં વૃદ્ધ વસ્તી અને કામદારોની અછતનો પ્રશ્ન છે.
જો વિદેશી કામદારોની આવક ખૂબ મર્યાદિત થઈ જાય, તો બાંધકામ, આરોગ્યસેવા, કૃષિ, હોસ્પિટાલિટી અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં કર્મચારીઓની અછત વધી શકે છે.
બીજી તરફ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યોગોને સુરક્ષિત કરવા માટે આયાત પર નિયંત્રણ અથવા વધુ રક્ષણવાદી વેપાર નીતિ અપનાવવામાં આવે તો ગ્રાહકો માટે વસ્તુઓ મોંઘી બની શકે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સંબંધોમાં તણાવ ઊભો થઈ શકે છે.
અર્થાત્, ‘દેશ પ્રથમ’ની નીતિ રાજકીય રીતે લોકપ્રિય બની શકે છે, પરંતુ તેના આર્થિક પરિણામો હંમેશાં સીધા અને સરળ નથી.
યુરોપિયન યુનિયન માટે મોટો પડકાર
રાઇટ વિંગનો ઉભાર યુરોપિયન યુનિયન માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
યુરોપિયન યુનિયનની રચનાનો મૂળ વિચાર જ એવો હતો કે યુરોપના દેશો પરસ્પર સહયોગ, વેપાર અને સંયુક્ત નીતિઓ દ્વારા વધુ મજબૂત બને. પરંતુ રાષ્ટ્રવાદી પક્ષો ઘણીવાર દલીલ કરે છે કે બ્રસેલ્સમાં બેઠેલી સંસ્થાઓ રાષ્ટ્રીય સરકારોની સત્તા વધારે પડતી મર્યાદિત કરે છે.
જો આવા પક્ષો વધુ દેશોમાં સત્તા અથવા નિર્ણાયક રાજકીય પ્રભાવ મેળવે, તો EUની અંદર નીતિ બનાવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
ઇમિગ્રેશન, સંરક્ષણ, બજેટ, આબોહવા પરિવર્તન અને વિદેશ નીતિ જેવા મુદ્દાઓ પર સભ્ય દેશો વચ્ચે મતભેદ વધી શકે છે.
આથી રાઇટ વિંગનો ઉભાર યુરોપિયન યુનિયનને તોડી નાખશે એવું કહેવું કદાચ અતિશયોક્તિ હશે, પરંતુ EUની અંદરની એકતા માટે તે ચોક્કસપણે મોટો પડકાર બની શકે છે.
યુક્રેન યુદ્ધ અને યુરોપની સુરક્ષા
યુરોપની રાજનીતિમાં રાઇટ વિંગના ઉભારનું એક વધુ મહત્વનું પરિણામ સુરક્ષા અને રક્ષણ નીતિ પર પડી શકે છે.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે યુરોપના દેશોને પોતાની સુરક્ષા નીતિ અંગે ફરી વિચારવા મજબૂર કર્યા છે. કેટલાક રાષ્ટ્રવાદી પક્ષો યુક્રેનને આપવામાં આવતી આર્થિક અને સૈન્ય સહાય અંગે સવાલ ઉઠાવે છે અને કહે છે કે તેમના દેશોના પૈસા પહેલાં સ્થાનિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે વાપરવા જોઈએ.
જો યુરોપના મોટા દેશોમાં આવી વિચારસરણી મજબૂત થાય, તો NATO, યુરોપિયન સુરક્ષા અને અમેરિકા સાથેના સંબંધો પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
આ મુદ્દો માત્ર યુરોપ પૂરતો નથી. વિશ્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં યુરોપ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી યુરોપની વિદેશ નીતિમાં કોઈ મોટો ફેરફાર વૈશ્વિક રાજકારણને અસર કરી શકે છે.
અમેરિકા સાથેના સંબંધો પર અસર
યુરોપમાં રાષ્ટ્રવાદી રાજનીતિ મજબૂત થવાની અસર અમેરિકા સાથેના સંબંધો પર પણ પડી શકે છે.
યુરોપ અને અમેરિકા વચ્ચે દાયકાઓથી સુરક્ષા, વેપાર અને કૂટનીતિના મજબૂત સંબંધો રહ્યા છે. પરંતુ જો યુરોપિયન દેશો વધુ રાષ્ટ્રવાદી અને સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ તરફ આગળ વધે, તો ટ્રાન્સ-એટલાન્ટિક સંબંધોમાં નવી ચર્ચાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
સવાલ એ રહેશે કે યુરોપ અમેરિકા પર પોતાની સુરક્ષા માટે કેટલો આધાર રાખશે અને યુરોપ પોતાનું અલગ વ્યૂહાત્મક માળખું કેટલું મજબૂત બનાવશે.
વિશ્વ માટે આ શું સંકેત આપે છે?
યુરોપમાં રાઇટ વિંગના વધતા પ્રભાવને માત્ર યુરોપિયન ઘટના તરીકે જોવી ભૂલ થઈ શકે છે.
વિશ્વના અનેક લોકશાહી દેશોમાં એકસરખી રાજકીય લાગણીઓ જોવા મળે છે—સ્થાનિક નાગરિકોની આર્થિક ચિંતા, ઇમિગ્રેશન અંગે અસુરક્ષા, સરકારો પ્રત્યે અવિશ્વાસ, વૈશ્વિકીકરણ અંગે અસંતોષ અને રાજકીય વ્યવસ્થા બદલવાની ઇચ્છા.
આથી યુરોપમાં જે થઈ રહ્યું છે તે કદાચ વૈશ્વિક રાજકીય પરિવર્તનનો એક ભાગ છે.
લોકો હવે માત્ર ‘ડાબું કે જમણું’ વિચારીને મત આપતા નથી. તેઓ પોતાના જીવનના અનુભવ, આર્થિક સ્થિતિ અને સરકાર પ્રત્યેના વિશ્વાસના આધારે નવા વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે.
પરંતુ રાઇટ વિંગની લહેર અપરાજેય નથી
અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. રાઇટ વિંગના પક્ષો વધી રહ્યા છે એટલે તેઓ દરેક ચૂંટણીમાં જીતશે એવું નથી.
કેટલાક દેશોમાં આવા પક્ષોને સરકાર બનાવવા માટે અન્ય પક્ષો સાથે ગઠબંધન કરવું પડે છે. ક્યાંક મુખ્યધારાના પક્ષો તેમની સામે વ્યૂહાત્મક રીતે એક થાય છે. ક્યાંક મતદારો થોડા સમય પછી તેમની નીતિઓથી નિરાશ થઈને ફરી પરંપરાગત પક્ષો તરફ વળે છે.
આથી આજની તારીખે સૌથી યોગ્ય નિષ્કર્ષ એ છે કે યુરોપમાં રાજકીય કેન્દ્ર જમણી તરફ ખસી રહ્યું છે, પરંતુ આખું યુરોપ રાઇટ વિંગના નિયંત્રણમાં આવી ગયું છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
આગળનો સમય કઈ દિશામાં જશે?
આગામી વર્ષોમાં યુરોપની રાજનીતિમાં ત્રણ બાબતો ખાસ મહત્વની રહેશે.
પ્રથમ, ઇમિગ્રેશન અને સરહદ સુરક્ષા અંગે સરકારો કેટલું કડક વલણ અપનાવે છે.
બીજું, મુખ્યધારાના પક્ષો રાઇટ વિંગના વધતા પ્રભાવનો સામનો કરવા માટે તેમની પોતાની નીતિઓમાં કેટલો ફેરફાર કરે છે.
અને ત્રીજું, મતદારોને માત્ર વિરોધ અને ગુસ્સાની રાજનીતિ કરતાં રોજગાર, મોંઘવારી, આરોગ્ય, આવાસ અને જાહેર સેવાઓ અંગેના વાસ્તવિક ઉકેલો કોણ આપી શકે છે.
જો રાઇટ વિંગ પક્ષો માત્ર અસંતોષને રાજકીય શક્તિમાં ફેરવવામાં સફળ રહેશે પરંતુ સરકાર ચલાવવાની ક્ષમતા સાબિત નહીં કરી શકે, તો તેમનો ઉભાર મર્યાદિત થઈ શકે છે. પરંતુ જો તેઓ લોકપ્રિય મુદ્દાઓ સાથે અસરકારક શાસન પણ આપી શકશે, તો યુરોપના રાજકીય નકશામાં લાંબા ગાળાનો ફેરફાર શક્ય છે.
