શું હવે અયોગ્ય શિક્ષકોની ખેર નથી? Supreme Court ના એક સ્ટેથી સમગ્ર શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં ભયંકર ખળભળાટ!
દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે અસમમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે ચાલી રહેલી એક મોટો વિવાદ ઊભો કરનારી નીતિ પર મહત્વનો વચગાળાનો આદેશ આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અસમ સરકાર અને તેના શિક્ષણ વિભાગને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે રાજ્યની પ્રોવિન્શિયલાઇઝેશન (પ્રાંતીયકરણ) યોજના હેઠળ પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં હાલ પૂરતી નવી ભરતીઓ કે શિક્ષકોને કાયમી ધોરણે સમાવવાની પ્રક્રિયા અટકાવી દેવામાં આવે. આ મામલે આગામી સુનાવણી ના થાય ત્યાં સુધી વર્તમાન સ્થિતિ જાળવી રાખવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યા કાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બનેલી ખંડપીઠે આ મામલે કેન્દ્ર સરકાર, અસમ સરકાર અને રાજ્યના ઉચ્ચ શિક્ષણ અધિકારીઓને નોટિસ ફટકારીને જવાબ માંગ્યો છે. આ આદેશ એક જાહરહિત અરજી (PIL) પર આવ્યો છે, જેમાં રાજ્યમાં ‘વેન્ચર શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ’ના શિક્ષકો અને કર્મચારીઓને સરકારી સેવામાં સમાવવા સંબંધિત કાયદાકીય માળખાની બંધારણીય માન્યતાને પડકારવામાં આવી છે.
પ્રોવિન્શિયલાઇઝેશન યોજના શું છે અને વિવાદનું કારણ?
અસમ સરકારની પ્રોવિન્શિયલાઇઝેશન યોજના હેઠળ ખાનગી અથવા સ્થાનિક સ્તરે શરૂ કરાયેલી ‘વેન્ચર’ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના શિક્ષકો અને કર્મચારીઓના પગાર, પેન્શન, ગ્રેચ્યુઇટી અને રજાના બદલામાં મળતા નાણાકીય લાભો સહિતનો તમામ આર્થિક બોજ રાજ્ય સરકાર પોતાના શિરે લે છે. ટૂંકમાં, આ યોજના અંતર્ગત ખાનગી કે અર્ધ-સરકારી ધોરણે કામ કરતા શિક્ષકોને સરકારી કર્મચારીનો દરજ્જો આપી દેવામાં આવે છે.
જોકે, આ નીતિ સામે મુખ્ય વિરોધ એ વાતનો છે કે તેનાથી ગુણવત્તા અને પારદર્શિતા સાથે સમાધાન થઈ રહ્યું છે. અરજદારો રાજેશ ચૌહાણ અને માધવ મુકુંદ પૂજારી વતી કોર્ટમાં રજૂઆત કરતા વરિષ્ઠ એડવોકેટ રણજીત કુમારે દલીલ કરી હતી કે આ યોજના એક એવો રસ્તો આપે છે જેના દ્વારા કોઈ પણ વ્યક્તિ સ્પર્ધાત્મક કે ન્યાયી ભરતી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા વિના જ સરકારી સેવાનો ભાગ બની જાય છે.
બંધારણીય અધિકારો અને સમાનતાના સિદ્ધાંતનો ભંગ
અરજીમાં મુખ્યત્વે એ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે આ પ્રકારની પદ્ધતિ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ (કાયદા સમક્ષ સમાનતા) અને અનુચ્છેદ ૧૬ (જાહેર રોજગારીની બાબતોમાં તકની સમાનતા)નું સીધું ઉલ્લંઘન કરે છે. જ્યારે દેશના લાખો શિક્ષિત અને યોગ્યતા ધરાવતા ઉમેદવારો સરકારી નોકરી માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ આપે છે, ત્યારે કોઈપણ ખુલ્લી સ્પર્ધા વગર ચોક્કસ લોકોને સરકારી સેવામાં સમાવી લેવા તે અન્ય ઉમેદવારો સાથે અન્યાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે મામલાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને વચગાળાના પગલા તરીકે નિર્દેશ આપ્યો છે કે Right to Education (RTE) એક્ટ, નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર ટીચર એજ્યુકેશન (NCTE) એક્ટ ૧૯૯૩, અને યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) એક્ટ ૧૯૫૬ હેઠળ આવતી કોઈ પણ શાળા કે કોલેજોમાં આ યોજના હેઠળ નવી નિમણૂકો કે સમાવેશ કરી શકાશે નહીં.
શૈક્ષણિક લાયકાત અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ પર સવાલો
આ અરજીમાં ખાસ કરીને ‘અસમ એજ્યુકેશન (પ્રોવિન્શિયલાઇઝેશન ઓફ સર્વિસીસ ઓફ ટીચર્સ એન્ડ રી-ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એજ્યુકેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુશન્સ) એક્ટ, ૨૦૧૭’ની કેટલીક જોગવાઈઓને પડકારવામાં આવી છે. અરજદારોનો આરોપ છે કે આ કાયદો એવા લોકોને પણ સરકારી સેવામાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપે છે જેઓ કેન્દ્ર સરકાર અને શિક્ષણ ક્ષેત્રની નિયામક સંસ્થાઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી ન્યૂનતમ શૈક્ષણિક લાયકાત ધરાવતા નથી.
અરજીમાં રજૂઆત કરવામાં આવી છે કે અયોગ્ય અથવા ઓછી લાયકાત ધરાવતા શિક્ષકોને સરકારી કે પ્રાંતિય સંસ્થાઓમાં ભણાવવાની મંજૂરી આપવી એ બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૪ ઉપરાંત, અનુચ્છેદ ૨૧A (મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર) અને અનુચ્છેદ ૨૫૪નું ઉલ્લંઘન છે. શિક્ષણની ગુણવત્તા સીધી રીતે બાળકોના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલી હોવાથી યોગ્યતા વિનાના શિક્ષકો બાળકોના શિક્ષણના મૂળભૂત અધિકાર પર ત્રાપ સમાન છે.
આ ઉપરાંત, આ યોજના હેઠળ ‘ટ્યુટર્સ’ના પ્રોવિન્શિયલાઇઝેશન સામે પણ વિરોધ નોંધાવાયો છે. અરજીમાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે જે વ્યક્તિઓ કાયદા મુજબ નિર્ધારિત શૈક્ષણિક ધોરણો પૂરા નથી કરતી, તેમને વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાની મંજૂરી આપવી જ ન જોઈએ.
અરજદારોની મુખ્ય માંગણીઓ
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ અરજદારોએ કેટલીક મહત્વની માંગણીઓ મૂકી છે:
જૂની નિમણૂકોની સમીક્ષા: ૨૦૧૧ અને ૨૦૧૭ના કાયદા હેઠળ અત્યાર સુધી જેટલા પણ શિક્ષકો કે કર્મચારીઓને સરકારી સેવામાં સમાવવામાં આવ્યા છે, તે તમામની એક વ્યાપક અને નિષ્પક્ષ સમીક્ષા કરવામાં આવે.
લાયકાતની ચકાસણી: આ સમીક્ષાનો મુખ્ય હેતુ એ ચકાસવાનો હોવો જોઈએ કે હાલમાં સેવા આપી રહેલા કર્મચારીઓ કેન્દ્રીય કાયદાઓ અને સંબંધીત નિયમો મુજબ જરૂરી ન્યૂનતમ યોગ્યતા ધરાવે છે કે નહીં.
અયોગ્ય શિક્ષકો પર રોક: જે લોકો જરૂરી શૈક્ષણિક લાયકાત ધરાવતા નથી, તેમને સરકારી કે પ્રાંતિય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ભણાવતા તાત્કાલિક ધોરણે રોકવામાં આવે.
પારદર્શક ભરતી પ્રક્રિયા: ભવિષ્યમાં શિક્ષકોની તમામ ભરતીઓ કેવળ અને કેવળ પારદર્શક, મેરિટ આધારિત અને ખુલ્લી સ્પર્ધાત્મક પ્રક્રિયા દ્વારા જ કરવામાં આવે, જેથી બંધારણના સમાનતાના સિદ્ધાંતનું પાલન થઈ શકે.
શિક્ષણ ક્ષેત્ર પર આ નિર્ણયની અસર
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ દેશાવ્યાપી સંદર્ભ ધરાવતો આદેશ શિક્ષણ ક્ષેત્રે ગુણવત્તા સુધારવા તરફ એક મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. અસમમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી વેન્ચર શાળાઓના શિક્ષકોને કાયમી કરવાના મુદ્દે રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે મોટો વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. આ વચગાળાના સ્ટે બાદ રાજ્ય સરકાર માટે હવે આગામી દિવસોમાં કાયદાકીય અને શૈક્ષણિક ધોરણો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બનશે.
