BRICSમાં ડૉલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવાની તૈયારી, પોતાની કરન્સીમાં વેપાર માટે નવા પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર ચર્ચા
વિશ્વની આર્થિક વ્યવસ્થામાં લાંબા સમયથી અમેરિકન ડૉલરનું પ્રભુત્વ રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર હોય, બે દેશો વચ્ચેનું પેમેન્ટ હોય કે પછી મોટા પાયે નાણાકીય વ્યવહાર—ડૉલરનો ઉપયોગ સામાન્ય બાબત બની ગયો છે. જોકે હવે વૈશ્વિક સ્તરે આ સ્થિતિમાં ધીમે ધીમે પરિવર્તન લાવવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. BRICS દેશો પણ આ ચર્ચામાં આગળ વધતા જોવા મળી રહ્યા છે.
BRICSના મંચ પર હાલમાં એક મહત્વપૂર્ણ વિચાર પર ચર્ચા થઈ રહી છે કે સભ્ય દેશો વચ્ચેનો વેપાર શક્ય તેટલો પોતાની-પોતાની સ્થાનિક કરન્સીમાં કેવી રીતે કરી શકાય. આ માટે માત્ર કરન્સી સ્વેપ અથવા પરંપરાગત બેન્કિંગ વ્યવસ્થા પર આધાર રાખવાને બદલે ડિજિટલ પેમેન્ટ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવાની સંભાવનાઓ પણ તપાસવામાં આવી રહી છે.
ભારત તરફથી પણ આ મુદ્દે ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે BRICS દેશોના પેમેન્ટ નેટવર્કને વધુ નજીક લાવવાની અને સ્થાનિક ચલણમાં વેપારને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પર વાત કરી છે. જોકે હાલમાં કોઈ એક ચોક્કસ નવી વ્યવસ્થા અંતિમ સ્વરૂપમાં આવી નથી.
BRICS માટે ડૉલરનો વિકલ્પ કેમ મહત્વનો બની રહ્યો છે?
BRICS દેશોનું કદ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં તેમનું મહત્વ છેલ્લા વર્ષોમાં વધ્યું છે. સભ્ય દેશોમાં મોટા બજારો, વિશાળ વસ્તી, કુદરતી સંસાધનો, મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા અને ઝડપથી વિકસતી ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા છે.
આ દેશો વચ્ચે વેપાર વધે ત્યારે એક મોટો પ્રશ્ન એ રહે છે કે પેમેન્ટ કઈ કરન્સીમાં કરવામાં આવે? હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલરનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. એટલે બે દેશો વચ્ચેનો વેપાર સીધો તેમની સ્થાનિક કરન્સીમાં થતો ન હોય તો ઘણી વખત ડૉલર મારફતે વ્યવહાર કરવો પડે છે.
આ પ્રક્રિયામાં કરન્સી કન્વર્ઝનનો ખર્ચ, આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્કિંગ ચાર્જ અને અન્ય નાણાકીય જોખમો જોડાય છે. જો BRICS દેશો પોતાની કરન્સીમાં સીધો વેપાર કરી શકે, તો કેટલાક કિસ્સામાં આ વધારાના ખર્ચ અને ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
પરંતુ આનો અર્થ એવો નથી કે ડૉલરને એક જ ઝાટકે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાંથી દૂર કરવાની યોજના તૈયાર થઈ ગઈ છે. હકીકતમાં BRICSની ચર્ચા વધુ વ્યવહારુ દિશામાં છે—સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર અને પેમેન્ટ માટે વિકલ્પો ઊભા કરવા.
નવી BRICS કરન્સી નહીં, પરંતુ સ્થાનિક કરન્સીમાં પેમેન્ટ
BRICS વિશે ઘણી વખત એવી ચર્ચા થાય છે કે સંગઠન પોતાની એક નવી કરન્સી લોન્ચ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. પરંતુ હાલની ચર્ચાનો મુખ્ય ભાર કોઈ નવી સામાન્ય ચલણી નોટ અથવા નવી કરન્સી બનાવવાને બદલે સભ્ય દેશોની પોતાની કરન્સીમાં વ્યવહાર સરળ બનાવવા પર છે.
આ બંને બાબતો વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
નવી સામાન્ય કરન્સી બનાવવી અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયા બની શકે છે. તેના માટે સભ્ય દેશોની મોનેટરી પોલિસી, બેન્કિંગ સિસ્ટમ, વિનિમય દર, નાણાકીય નિયમો અને કેન્દ્રીય બેન્કો વચ્ચે ઊંડા સ્તરે સંકલન જરૂરી બને.
તેની સરખામણીમાં સ્થાનિક કરન્સીમાં સીધા વેપાર માટે પેમેન્ટ સિસ્ટમને જોડવાનો માર્ગ વધુ વ્યવહારુ બની શકે છે. એટલે હાલમાં ચર્ચાનો કેન્દ્ર ટેક્નોલોજી અને પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરફ વધુ છે.
UPI જેવા ઝડપી પેમેન્ટ મોડલથી પ્રેરણા
ભારતનું UPI ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચી ચૂક્યું છે. મોબાઇલ ફોન દ્વારા ઝડપથી અને સરળતાથી બેન્ક ખાતા વચ્ચે પૈસાની લેવડદેવડ કરી શકાય છે. હવે BRICS દેશોના પેમેન્ટ સિસ્ટમને એકબીજા સાથે જોડવાની સંભાવના અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.
વિચાર એવો છે કે જો અલગ-અલગ દેશોની Fast Payment Systems એકબીજા સાથે સુસંગત બને, તો આંતરરાષ્ટ્રીય પેમેન્ટની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી અને સરળ બની શકે.
હાલમાં એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં પૈસા મોકલવા માટે અનેક મધ્યસ્થી નાણાકીય સંસ્થાઓની જરૂર પડી શકે છે. પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ વચ્ચે સીધો સંપર્ક અથવા ઇન્ટરઓપરેબિલિટી વિકસે તો પ્રક્રિયાનો સમય ઘટાડી શકાય છે.
અલબત્ત, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આવી વ્યવસ્થા બનાવવી ઘરેલું ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ કરતાં ઘણી વધુ મુશ્કેલ છે. દરેક દેશના નિયમો, ડેટા સુરક્ષા, સાયબર સિક્યુરિટી, કરન્સી કન્વર્ઝન અને બેન્કિંગ નિયમો અલગ હોઈ શકે છે.
CBDC પણ બની શકે છે મહત્વપૂર્ણ કડી
આ સમગ્ર ચર્ચામાં Central Bank Digital Currency એટલે કે CBDCનું મહત્વ પણ વધી રહ્યું છે.
CBDC કેન્દ્રીય બેન્ક દ્વારા જારી કરવામાં આવતી ડિજિટલ કરન્સી છે. ભારત સહિત અનેક દેશો ડિજિટલ કરન્સી અંગે પ્રયોગ કરી રહ્યા છે. જો ભવિષ્યમાં અલગ-અલગ દેશોની CBDC વ્યવસ્થાઓ એકબીજા સાથે સુસંગત બને, તો સરહદ પારના પેમેન્ટમાં નવી શક્યતાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, બે દેશોની કંપનીઓ વચ્ચે વેપાર થાય અને પેમેન્ટ તેમની પોતાની ડિજિટલ કરન્સીમાં થઈ શકે, તો પરંપરાગત આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્કિંગ ચેનલ પરની નિર્ભરતા કેટલીક હદ સુધી ઘટાડી શકાય.
પરંતુ CBDCને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જોડવા માટે ટેક્નિકલ માપદંડો ઉપરાંત કાયદાકીય અને નાણાકીય નીતિઓ વચ્ચે પણ સંકલન જરૂરી બનશે.
Net Settlementનો વિકલ્પ પણ ચર્ચામાં
BRICSના પેમેન્ટ માળખાને લઈને બીજી એક રસપ્રદ સંભાવના નેટ-સેટલમેન્ટ સાથે જોડાયેલી છે.
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો બે દેશો વચ્ચે એક નિશ્ચિત સમયગાળામાં અનેક વેપારી વ્યવહારો થાય છે. એક દેશ બીજા દેશ પાસેથી માલ અને સેવાઓ ખરીદે છે, જ્યારે બીજો દેશ પણ સામેના દેશ પાસેથી ખરીદી કરે છે.
જો દરેક વ્યવહાર માટે અલગથી આંતરરાષ્ટ્રીય પેમેન્ટ કરવાની જગ્યાએ ચોક્કસ સમયગાળા બાદ બંને દેશો વચ્ચે કુલ લેવડદેવડનો હિસાબ કરવામાં આવે, તો અંતે જે રકમનો તફાવત રહે તેનું જ સેટલમેન્ટ કરી શકાય.
ધારો કે દેશ Aએ દેશ B પાસેથી 100 કરોડ રૂપિયાની વસ્તુઓ ખરીદી અને દેશ Bએ દેશ A પાસેથી 80 કરોડની વસ્તુઓ ખરીદી. તો દરેક ટ્રાન્ઝેક્શન માટે અલગથી પેમેન્ટ કરવાની જગ્યાએ અંતિમ હિસાબમાં 20 કરોડના તફાવતનું સેટલમેન્ટ કરવાની વ્યવસ્થા વિચારવામાં આવી શકે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી કેટલીક ક્લિયરિંગ પદ્ધતિઓ સાથે સમાન વિચાર ધરાવે છે. જોકે BRICSના વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર અર્થતંત્રોને ધ્યાનમાં લેતાં તેની અમલવારી માટે ચોક્કસ નિયમો અને મજબૂત નાણાકીય માળખું જરૂરી રહેશે.
વેપારીઓ માટે શું બદલાઈ શકે?
જો સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર માટે પેમેન્ટ સિસ્ટમ સફળતાપૂર્વક વિકસાવવામાં આવે, તો સૌથી મોટો લાભ વેપારીઓ અને કંપનીઓને થઈ શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર કરતી કંપનીઓ માટે કરન્સી કન્વર્ઝન અને વિદેશી વિનિમયના જોખમો મહત્વપૂર્ણ હોય છે. જો બે દેશો વચ્ચે સીધી સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર શક્ય બને, તો કેટલીક કંપનીઓ માટે હેજિંગ અને કરન્સી કન્વર્ઝન સંબંધિત ખર્ચ ઘટાડવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે આ વધુ મહત્વનું બની શકે છે. મોટી કંપનીઓ પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવહારો માટે નિષ્ણાત ટીમો હોય છે, જ્યારે નાના વેપારીઓ માટે જટિલ પેમેન્ટ પ્રક્રિયા વધારાનો ખર્ચ બની શકે છે.
સરળ અને ઝડપી પેમેન્ટ સિસ્ટમ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં વધુ કંપનીઓને પ્રવેશ આપવા માટે મદદરૂપ બની શકે છે.
ભારત માટે UPI અને ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મોટી તાકાત
આ સમગ્ર ચર્ચામાં ભારત પાસે એક ખાસ ફાયદો છે—મજબૂત ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ.
UPIએ ભારતમાં સામાન્ય લોકો માટે ડિજિટલ પેમેન્ટને ખૂબ સરળ બનાવ્યું છે. આ અનુભવને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કેવી રીતે ઉપયોગી બનાવી શકાય તે અંગે પણ લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
જો BRICS દેશો વચ્ચેના પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ અનુભવનો ઉપયોગ થાય, તો ભારતીય ટેક્નોલોજી કંપનીઓ અને નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે પણ નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે.
સાથે જ ભારતે અન્ય દેશોની પેમેન્ટ સિસ્ટમ સાથે સહકાર માટે પણ ટેક્નિકલ અને નિયમનકારી માળખું વિકસાવવું પડશે.
ઈરાન સહિત અન્ય દેશોનો પણ સ્થાનિક કરન્સી પર ભાર
BRICSના વિસ્તરણ સાથે સંગઠનમાં એવા દેશોની સંખ્યા પણ વધી છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં રસ ધરાવે છે.
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાનએ પણ BRICS દેશો વચ્ચે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. ઈરાન લાંબા સમયથી અમેરિકન પ્રતિબંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય મર્યાદાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં વૈકલ્પિક પેમેન્ટ ચેનલ તેના માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
જોકે દરેક BRICS દેશના હિતો સમાન નથી. તેથી કોઈ એક જ મોડલ તમામ દેશો માટે યોગ્ય રહેશે એવું માનવું વહેલું છે.
સૌથી મોટો પડકાર: વિશ્વાસ અને નિયમો
સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપારનો વિચાર આકર્ષક હોવા છતાં તેની સામે કેટલાક વ્યવહારુ પડકારો છે.
સૌથી પહેલો મુદ્દો કરન્સીની સ્થિરતા છે. જો બે દેશોની કરન્સીના મૂલ્યમાં મોટો ફેરફાર થતો રહે, તો વેપારીઓ માટે ભાવ નક્કી કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
બીજો મુદ્દો એ છે કે દરેક દેશની બેન્કિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થા અલગ છે. પેમેન્ટ સિસ્ટમને જોડવા માટે સામાન્ય ટેક્નિકલ ધોરણો, સાયબર સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને નિયમનકારી માળખું જરૂરી બનશે.
ત્રીજો પડકાર એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલરનું પ્રભુત્વ માત્ર રાજકીય કારણોથી નથી. ડૉલરનું વૈશ્વિક સ્વીકાર, ઊંડું નાણાકીય બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય લિક્વિડિટી પણ તેની પાછળના મોટા કારણો છે.
એટલે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવા માટે માત્ર નવી પેમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવવી પૂરતી નહીં રહે. કંપનીઓ અને નાણાકીય સંસ્થાઓને તેનો વિશ્વાસપૂર્વક ઉપયોગ કરવા માટે પૂરતું પ્રોત્સાહન અને સ્થિર માળખું પણ જરૂરી રહેશે.
શું ડૉલરનું પ્રભુત્વ ખરેખર ઘટી જશે?
હાલમાં એવું કહેવું વહેલું છે કે BRICSની પહેલથી વૈશ્વિક વેપારમાં ડૉલરનું સ્થાન ઝડપથી ખતમ થઈ જશે.
પરંતુ જો BRICS દેશો પોતાની વચ્ચે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપારનો હિસ્સો સતત વધારવામાં સફળ થાય, તો ડૉલર પરની તેમની કેટલીક નિર્ભરતા ચોક્કસપણે ઘટી શકે છે.
આ પરિવર્તન એક જ દિવસે નહીં આવે. તે ધીમે ધીમે વેપાર કરારો, બેન્કિંગ વ્યવસ્થા, ડિજિટલ પેમેન્ટ, કરન્સી સેટલમેન્ટ અને પરસ્પર વિશ્વાસના વિકાસ સાથે આગળ વધી શકે છે.
હજુ નિર્ણય અંતિમ નથી
સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે હાલમાં BRICSમાં ચર્ચાઈ રહેલા વિકલ્પોને અંતિમ અને તૈયાર પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર, Fast Payment Systemsને જોડવા, CBDCનો ઉપયોગ અને નેટ-સેટલમેન્ટ જેવા વિવિધ મોડલ પર વિચાર ચાલી રહ્યો છે.
આમાંથી કયો મોડલ આગળ વધશે, કયા દેશો તેમાં જોડાશે અને તેની અમલવારી કઈ રીતે થશે તે આગામી ચર્ચાઓ અને કરારો પર આધારિત રહેશે.
તેમ છતાં BRICSની હાલની ચર્ચા એક મોટો સંકેત જરૂર આપે છે. વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં દેશો હવે માત્ર વેપાર વધારવા વિશે નહીં, પરંતુ વેપાર માટે કઈ નાણાકીય વ્યવસ્થા ઉપયોગમાં લેવાય તે અંગે પણ ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહ્યા છે.
જો BRICS પોતાના સભ્ય દેશોની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ, સ્થાનિક કરન્સી અને બેન્કિંગ માળખાને અસરકારક રીતે જોડવામાં સફળ થાય, તો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે એક વૈકલ્પિક માર્ગ વિકસવાની શક્યતા છે.
