રિઝર્વ બેંકે અચાનક માર્કેટમાંથી કેમ ખેંચી લીધા અબજો રૂપિયા? જાણો નવો આદેશ!
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રહેલી વધારાની રોકડ (Liquidity) ને ઘટાડવા માટે એક મોટું અને મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. આરબીઆઈએ ગુરુવારે ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન (OMO) હેઠળ ₹50,000 કરોડની સરકારી સિક્યોરિટીઝ (Government Securities) ના વેચાણ માટેની બોલીઓ (Bids) મંજૂર કરી છે. આ વેચાણ મધ્યસ્થ બેંકના કુલ ₹1 લાખ કરોડના OMO પ્લાનનો પહેલો તબક્કો છે. બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ઉપલબ્ધ વધારાની રોકડને પાછી ખેંચીને નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવા માટે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે.
બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી લિક્વિડિટી ઘટાડવાનું આયોજન
આરબીઆઈના આંકડા મુજબ, 16 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં દેશની બેંકિંગ સિસ્ટમમાં અંદાજે ₹7.38 લાખ કરોડની વિશાળ વધારાની રોકડ ઉપલબ્ધ હતી. સિસ્ટમમાં જરૂર કરતાં વધુ નાણાંનો પ્રવાહ ફુગાવા (મહંગાઈ) ને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. તેથી, આ વધારાના નાણાં બહાર કાઢવા માટે આરબીઆઈએ કુલ ₹1 લાખ કરોડની સરકારી જામીનગીરીઓ વેચવાની યોજના બનાવી છે.
આ યોજના હેઠળ પહેલા તબક્કામાં ₹50,000 કરોડની સિક્યોરિટીઝ વેચાઈ ચૂકી છે. જ્યારે બાકીના ₹50,000 કરોડનું વેચાણ બે અલગ-અલગ તબક્કામાં કરવામાં આવશે. આ માટેની તારીખો 21 સપ્ટેમ્બર અને 28 સપ્ટેમ્બર નક્કી કરવામાં આવી છે, જેમાં દરેક તબક્કામાં ₹25,000 કરોડની સિક્યોરિટીઝ વેચવામાં આવશે.
કઈ સિક્યોરિટીઝનું કેટલું વેચાણ થયું?
આરબીઆઈએ હાથ ધરેલા આ પ્રથમ તબક્કામાં વિવિધ સમયગાળા (Maturity Period) ધરાવતી સરકારી સિક્યોરિટીઝનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો:
2029 માં પાકતી સિક્યોરિટીઝ: 7.59% ના વ્યાજ દર ધરાવતી 2029 ની સિક્યોરિટી માટે ₹7,005 કરોડની બોલી સ્વીકારાઈ, જેની કટ-ઓફ યીલ્ડ (Yield) 6.6007% રહી. આ જ રીતે, 6.79% વ્યાજ દર ધરાવતી 2029 ની સિક્યોરિટી માટે ₹7,255 કરોડ સ્વીકારાયા, જેની યીલ્ડ 6.7023% નોંધાઈ.
2030 અને 2031 ની મચ્યોરિટી: 7.61% વ્યાજ દર ધરાવતી 2030 ની સિક્યોરિટી માટે ₹1,005 કરોડ (યીલ્ડ 6.8191%) અને 5.77% વાળી 2030 ની સિક્યોરિટી માટે ₹12,645 કરોડ (યીલ્ડ 6.8589%) સ્વીકારવામાં આવ્યા. આ ઉપરાંત, 6.68% ધરાવતી 2031 ની સિક્યોરિટીઝ માટે ₹3,250 કરોડ (યીલ્ડ 6.9080%) સ્વીકારાયા હતા.
2032 ની સિક્યોરિટીઝમાં સૌથી વધુ રોકાણ
આરબીઆઈના આ ઓક્શનમાં સૌથી વધુ માંગ 2032 માં પાકતી સિક્યોરિટીઝ માટે જોવા મળી હતી. 8.28% ના ઊંચા વ્યાજ દર ધરાવતી 2032 ની સિક્યોરિટી માટે બેંકો અને રોકાણકારો તરફથી સૌથી વધુ ₹18,840 કરોડની બોલી મંજૂર કરવામાં આવી હતી. આ સિક્યોરિટીની કટ-ઓફ યીલ્ડ 7.0090% રહી હતી. આ દર્શાવે છે કે બજારના ખેલાડીઓ લાંબા ગાળાના સરકારી બોન્ડ્સમાં રોકાણ કરવામાં વધુ રસ ધરાવે છે. આ તમામ બોન્ડ્સ મળીને આરબીઆઈએ કુલ ₹50,000 કરોડ એકત્ર કર્યા છે.
OMO ની પ્રક્રિયા અને તેની બજાર પર અસર
ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન (OMO) એ સેન્ટ્રલ બેંકનું એક એવું નાણાકીય હથિયાર છે જેના દ્વારા તે બજારમાં રોકડના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે આરબીઆઈ સરકારી સિક્યોરિટીઝ કે બોન્ડ્સ વેચે છે, ત્યારે વાણિજ્યિક બેંકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ તેને ખરીદવા માટે પોતાના રોકડ નાણાં આરબીઆઈને આપે છે. આ પ્રક્રિયાથી બેંકો પાસે રહેલી વધારાની રોકડ આરબીઆઈ પાસે જતી રહે છે અને બેંકિંગ સિસ્ટમમાં નાણાંની ઉપલબ્ધતા ઘટે છે.
હાલમાં જ્યારે સિસ્ટમમાં ₹7.38 લાખ કરોડથી વધુની સરપ્લસ લિક્વિડિટી છે, ત્યારે આ પગલું ટૂંકા ગાળાના વ્યાજ દરોને સ્થિર રાખવામાં અને ફુગાવાને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદરૂપ થશે.
આગામી તબક્કા અને ભવિષ્યનું વલણ
કુલ ₹1 લાખ કરોડના OMO ટાર્ગેટમાંથી અડધોઅડ્ધ ટાર્ગેટ પૂર્ણ થઈ ગયો છે. બાકી રહેલા ₹50,000 કરોડમાંથી:
બીજો તબક્કો: 21 સપ્ટેમ્બરે ₹25,000 કરોડની સિક્યોરિટીઝ વેચવામાં આવશે.
ત્રીજો તબક્કો: 28 સપ્ટેમ્બરે અંતિમ ₹25,000 કરોડનું ઓક્શન થશે.
રિઝર્વ બેંકના આ પગલાથી મની માર્કેટમાં વ્યાજ દરો સંતુલિત રહેશે અને બેંકો દ્વારા આપવામાં આવતી ધિરાણ પ્રવૃત્તિઓ પણ વધુ શિસ્તબદ્ધ બનશે.
