પેસિવ સ્મોકિંગનું જોખમ: ધૂમ્રપાન ન કરનારાઓ માટે પણ સિગારેટનો ધુમાડો કેમ જીવલેણ બની રહ્યો છે?
આજના સમયમાં સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ વધી રહી છે, તેમ છતાં આપણી આસપાસ એવા અનેક અદ્રશ્ય જોખમો છે જે આપણી દિનચર્યાનો હિસ્સો બની ગયા છે. ધૂમ્રપાન એટલે કે સિગારેટ કે તમાકુનું સેવન સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે એ વાતથી સૌ કોઈ પરિચિત છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે જે વ્યક્તિ સિગારેટ નથી પીતી, તે પણ તેના ધુમાડાથી એટલી જ પ્રભાવિત થાય છે? આ સ્થિતિને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોક’ (Second-hand Smoke) અથવા ‘પેસિવ સ્મોકિંગ’ કહેવામાં આવે છે. તાજેતરમાં સામે આવેલા એક વૈશ્વિક અભ્યાસના આંકડા દર્શાવે છે કે આ સમસ્યા માત્ર એક વ્યક્તિગત ટેવ નથી રહી, પરંતુ એક ગંભીર જાહેર આરોગ્ય સંકટ બની ગઈ છે.
ભારતમાં સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકિંગનો ભયાનક વ્યાપ
તાજેતરના રિસર્ચ અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૩ માં ભારતમાં અંદાજે ૪૪.૪ કરોડ લોકો સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકના સીધા સંપર્કમાં આવ્યા હતા. આ એક એવો મોટો આંકડો છે જે આપણને વિચારતા કરી મૂકે છે. આ એવા લોકો છે જેમણે ક્યારેય સિગારેટ કે તમાકુને હાથ પણ નથી લગાડ્યો, પરંતુ પોતાના ઘર, ઓફિસ, બસ સ્ટેન્ડ કે જાહેર સ્થળો પર અન્ય લોકો દ્વારા છોડવામાં આવેલા ધુમાડાને શ્વાસમાં લેવા મજબૂર બન્યા છે.
વૈશ્વિક સ્તરે જોઈએ તો, આશરે ૨૭૧ કરોડ લોકો આ અદ્રશ્ય ઝેરનો ભોગ બની રહ્યા છે. ચીન, ઈન્ડોનેશિયા અને ભારત જેવા વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાં આ પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળ્યું છે. દુનિયાભરમાં પેસિવ સ્મોકિંગથી પ્રભાવિત થતા લોકોનો મોટો હિસ્સો આ ત્રણ દેશોમાં જ વસે છે, જે દર્શાવે છે કે આપણા સમાજમાં હજુ પણ જાહેર સ્થળો પર ધૂમ્રપાન રોકવાના નિયમોનું કડક પાલન નથી થઈ રહ્યું.
સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકથી થતા ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો
સિગારેટના ધુમાડામાં હજારો કેમિકલ્સ અને ઝેરી તત્વો હોય છે. જ્યારે આ ધુમાડો હવામાં ભળે છે, ત્યારે તે આસપાસના વાતાવરણને દૂષિત કરે છે. અભ્યાસ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૩ માં ભારતમાં સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકના કારણે ૩ લાખથી વધુ લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા હતા. એટલું જ નહીં, આ ધુમાડાના કારણે લગભગ ૯૦ લાખથી વધુ લોકોના સ્વસ્થ જીવનના વર્ષો ઘટી ગયા છે.
પેસિવ સ્મોકિંગ માત્ર ક્ષણિક ઉધરસ કે આંખોમાં બળતરા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે શરીરના મુખ્ય અંગોને ધીમે ધીમે નુકસાન પહોંચાડે છે. આ ધુમાડાથી થતી મુખ્ય બીમારીઓ નીચે મુજબ છે:
હૃદયરોગ (Cardiovascular Diseases): ધુમાડામાં રહેલા ઝેરી તત્વો રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે, જેનાથી હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનું જોખમ વધી જાય છે.
ફેફસાંના રોગો અને કેન્સર: ધૂમ્રપાન ન કરનાર વ્યક્તિમાં પણ ફેફસાંનું કેન્સર અને ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ (COPD) થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
શ્વાસ સંબંધી સમસ્યાઓ: ધુમાડાના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી દમ (અસ્થમા) અને ક્રોનિક બ્રોન્કાઇટિસ જેવી બીમારીઓ ઘર કરી જાય છે.
ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ: નવા સંશોધનો દર્શાવે છે કે સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોક શરીરમાં ઇન્સ્યુલિન રેસિસ્ટન્સ વધારીને ડાયાબિટીસનું જોખમ પણ ઊભું કરે છે.
આ અભ્યાસ ૧૯૯૦ થી ૨૦૨૩ સુધીના લાંબા સમયગાળા દરમિયાન ૨૦૪ દેશો અને પ્રદેશોના ડેટાના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જે આ તારણોની ગંભીરતા સાબિત કરે છે.
બાળકો અને મહિલાઓ પર સૌથી વધુ જોખમ
સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકિંગની સૌથી વધુ નકારાત્મક અસર બાળકો અને મહિલાઓ પર જોવા મળે છે. બાળકોના ફેફસાં અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત થઈ હોતી નથી. તેથી, જ્યારે તેઓ ઘરમાં કે આસપાસના વાતાવરણમાં સિગારેટના ધુમાડાના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેમના શ્વાસ લેવાના માર્ગમાં ઝડપથી ઇન્ફેક્શન થઈ જાય છે. બાળકોમાં ન્યુમોનિયા, બ્રોન્કાઇટિસ અને વારંવાર અસ્થમાના હુમલા આવવા પાછળ આ ધુમાડો મોટું કારણ છે.
બીજી તરફ, સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા, પૂર્વ એશિયા અને ઓશિનિયા જેવા વિસ્તારોમાં પુરૂષોની સરખામણીએ મહિલાઓ સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકના સંપર્કમાં આવવાની શક્યતા ૫૯ ટકા વધુ છે. ઘરોમાં પુરુષ સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવતા ધૂમ્રપાનનો સીધો ભોગ મહિલાઓને બનવું પડે છે, જેનાથી તેમના સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા ગાળે ગંભીર અસરો થાય છે.
વસ્તી વધારો અને વર્તમાન પરિસ્થિતિ
છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં સરકારી જાગૃતિ અભિયાનો અને જાહેર સ્થળો પર ધૂમ્રપાન વિરોધી કાયદાઓને કારણે ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોના ટકાવારીના પ્રમાણમાં થોડો ઘટાડો જરૂર નોંધાયો છે. પરંતુ વધતી જતી વસ્તીના કારણે સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકથી પ્રભાવિત થનારા લોકોની કુલ સંખ્યા આજે પણ ચિંતાજનક રીતે ઊંચી છે. તેથી જ માત્ર આંકડાકીય સુધારો પૂરતો નથી, પરંતુ દરેક સ્તરે વ્યવહારિક પરિવર્તન લાવવું જરૂરી છે.
આ સમસ્યામાંથી ઉકેલનો માર્ગ
આપણા પરિવાર અને સમાજને આ અદ્રશ્ય ખતરાથી બચાવવા માટે આપણે વ્યક્તિગત અને સામાજિક સ્તરે કેટલાક પગલાં ભરવા ખૂબ જરૂરી છે:
ઘરને ‘સ્મોક-ફ્રી’ બનાવો: તમારા ઘરમાં કોઈને પણ ધૂમ્રપાન કરવા ન દો. જો કોઈ સભ્યને ધૂમ્રપાનની ટેવ હોય તો તેમને ઘરની બહાર જઈને જ સ્મોકિંગ કરવાનો આગ્રહ રાખો.
જાહેર સ્થળો પર જાગૃતિ: બસ સ્ટેન્ડ, રેસ્ટોરન્ટ કે પાર્ક જેવા જાહેર સ્થળો પર જો કોઈ ધૂમ્રપાન કરતું હોય, તો તેમને વિનમ્રતાથી રોકો અથવા તો તે જગ્યાએથી દૂર ખસી જાવ.
કાર કે બંધ વાહનોમાં ધૂમ્રપાન નહીં: બંધ વાહનમાં સિગારેટ પીવાથી ધુમાડાના ઝેરી કણો કાચ અને સીટ પર જમા થઈ જાય છે, જે પાછળથી પણ નુકસાન પહોંચાડે છે.
બાળકોનું રક્ષણ: બાળકોને એવા કાર્યક્રમો કે સ્થળોથી દૂર રાખો જ્યાં ધૂમ્રપાન થવાની શક્યતા હોય.
