ચાલવામાં તકલીફ અને અસહ્ય દુખાવો? કેન્સર દર્દીઓ માટે ફિઝિયોથેરાપીના ચમત્કારી ફાયદા!
કેન્સરનું નામ સાંભળતા જ સામાન્ય રીતે આપણા મનમાં દવાઓ, હોસ્પિટલના આંટાફેરા, વિવિધ જટિલ તપાસ અને કીમોથેરાપી કે રેડિયેશન જેવી આકરી સારવાર પ્રક્રિયાઓનો ખ્યાલ આવે છે. પરંતુ કેન્સર સામે જંગ લડી રહેલા દર્દી માટે તકલીફ માત્ર બીમારી કે તેના નિદાન સુધી સીમિત નથી રહેતી. સારવાર દરમિયાન અને તે પૂરી થયા પછી પણ દર્દીને અસહ્ય થાક, શરીરમાં સતત દુખાવો, સાંધા અને સ્નાયુઓમાં અકડન, ભારે અશક્તિ તેમજ હરવા-ફરવામાં કે સામાન્ય ચાલવામાં પણ મોટી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. આવી સ્થિતિમાં, શરીરને ફરીથી પોતાની જૂની કાર્યક્ષમતા અને સામાન્ય દિનચર્યા તરફ લાવવામાં ફિઝિયોથેરાપી એક અત્યંત મદદરૂપ અને અસરકારક માધ્યમ બની શકે છે.
કેન્સરની સારવાર દરમિયાન દર્દીના શરીરમાં અનેક પ્રકારના શારીરિક અને જૈવિક ફેરફારો થાય છે. લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહેવા, સર્જરી, ભારે દવાઓ કે અન્ય સારવાર પદ્ધતિઓને કારણે સ્નાયુઓની તાકાત ઘટવા લાગે છે અને શરીરની સક્રિયતા મર્યાદિત થઈ જાય છે. કેન્સર રિહેબિલિટેશન (પુનર્વસન) માં ફિઝિયોથેરાપીનો મુખ્ય હેતુ આ શારીરિક તકલીફોને ઘટાડવાનો, હલનચલનની ક્ષમતા સુધારવાનો અને દર્દી માટે રોજિંદા કામકાજને સરળ બનાવવાનો છે.
સામાન્ય કસરત અને કેન્સર ફિઝિયોથેરાપી વચ્ચેનો તફાવત
આરોગ્ય ક્ષેત્રના અહેવાલો મુજબ, કેન્સરના દર્દીઓ માટેની ફિઝિયોથેરાપી એ કોઈ સામાન્ય જીમ કે નિયમિત કસરત જેવી નથી હોતી. તેને દર્દીની વર્તમાન સ્થિતિ, ચાલી રહેલી સારવાર અને તેના શરીરની સહનશક્તિને ધ્યાનમાં રાખીને તબીબી નિષ્ણાતો દ્વારા ખાસ ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. આમાં હળવી અને સંપૂર્ણ રીતે નિયંત્રિત પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા શરીરની શક્તિ, સંતુલન અને ગતિશીલતા સુધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
દરેક દર્દીની જરૂરિયાત એકસરખી નથી હોતી. કોઈને ચાલવામાં તકલીફ હોઈ શકે છે, તો કોઈને હાથ-પગમાં અકડન કે ભારે અશક્તિ અનુભવાતી હોય છે. કેટલાક દર્દીઓ સતત લાગતા થાકથી પરેશાન રહે છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ આ વિશિષ્ટ તકલીફોને ઓળખીને તે મુજબ જ ચોક્કસ કસરતો અને નવીન તકનીકોની સલાહ આપે છે.
સારવાર પછી શરીરની તાકાત પુનઃપ્રાપ્ત કરવી
કેન્સરની લાંબી સારવાર પછી શરીર ખૂબ જ નબળું પડી જાય છે. લાંબા સમય સુધી શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ બંધ રહેવાથી સ્નાયુઓનું માળખું નબળું પડે છે. ફિઝિયોથેરાપીમાં હળવી અને નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ધીમે ધીમે સ્નાયુઓની ક્ષમતા પાછી લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ શરીર પર એકસાથે વધુ પડતું દબાણ લાવવાનો નથી, પરંતુ તેની વર્તમાન ક્ષમતા અનુસાર તેને ધીમે ધીમે આગળ વધારવાનો હોય છે.
દુખાવા અને સાંધાની અકડનમાંથી રાહત
સારવાર દરમિયાન અથવા તે પછી શરીરમાં દુખાવો, સોજો અને ચેતા (નસ) ને લગતી સમસ્યાઓ થવી સામાન્ય છે. કેટલાક દર્દીઓને લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં સૂઈ રહેવાથી પણ શરીરમાં જકડન અનુભવાય છે. આવી સ્થિતિમાં ફિઝિયોથેરાપી હેઠળ કરવામાં આવતી હળવી હિલચાલ, સ્ટ્રેચિંગ અને શ્વાસોશ્વાસને લગતી કસરતો (Breathing Exercises) ખૂબ રાહત આપે છે. જોકે, કઈ કસરત કરવી અને કેટલા પ્રમાણમાં કરવી, તે દર્દીની સ્થિતિ જોઈને જ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નક્કી કરે છે.
અસહ્ય થાક (Fatigue) ને નિયંત્રિત કરવો
કેન્સરની સારવાર પછી સતત થાક લાગવો એ દર્દીઓમાં જોવા મળતી સૌથી મોટી અને સામાન્ય તકલીફ છે. આવા સમયે વધારે મહેનતવાળી કસરતો કરવાને બદલે શરીરની ક્ષમતા અનુસાર હળવી પ્રવૃત્તિઓ સામેલ કરવામાં આવે છે. યોગ્ય રીતે અને નિયમિતપણે કરવામાં આવતી આ હળવી પ્રવૃત્તિઓ મગજ અને શરીરને સક્રિય રાખવામાં તથા રોજિંદા કામો હેન્ડલ કરવામાં મદદ કરે છે.
રોજિંદા ઘરગથ્થુ કામોને સરળ બનાવવા
સારવાર પછી ઘણા દર્દીઓ માટે થોડું ચાલવું, સીડીઓ ચઢવી, કપડાં પહેરવા કે લાંબો સમય ઊભા રહેવું પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. ફિઝિયોથેરાપીનો એક મુખ્ય ઉદ્દેશ દર્દીને આ રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે માનસિક અને શારીરિક રીતે ફરી તૈયાર કરવાનો છે. ધીમે ધીમે શક્તિ અને સંતુલનમાં સુધારો થવાથી દર્દી પોતાની દિનચર્યા જાતે પૂરી કરવામાં વધુ આત્મનિર્ભર અને સહજ અનુભવે છે.
શરીરનું સંતુલન અને આત્મવિશ્વાસ પાછો મેળવવો
લાંબા સમયની અશક્તિને કારણે શરીરનું સંતુલન (Balance) ખોરવાઈ જાય છે, જેનાથી પડી જવાનો અને વાગવાનો ડર સતત રહે છે. ફિઝિયોથેરાપીમાં શરીરનું સંતુલન અને તાલમેલ સુધારતી ચોક્કસ કસરતો સામેલ કરાય છે. આનાથી દર્દીને કોઈના ટેકા વિના જાતે હરવા-ફરવાનો ગુમાવેલો આત્મવિશ્વાસ ફરી પ્રાપ્ત થાય છે.
સારવારના દરેક તબક્કે ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા
ફિઝિયોથેરાપીની જરૂરિયાત માત્ર કેન્સરની સારવાર પૂરી થયા પછી જ નથી હોતી.
સારવાર પહેલાં: દર્દીની શારીરિક સ્થિતિને મજબૂત રાખવા નિષ્ણાતો કસરતની સલાહ આપી શકે છે.
સારવાર દરમિયાન: શરીરને સક્રિય રાખવા અને થતી આડઅસરોને ઓછી કરવા તે ઉપયોગી છે.
સારવાર પછી: સંપૂર્ણ શક્તિ, ગતિશીલતા અને સ્વતંત્રતા પાછી મેળવવા પર મુખ્ય ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
એક ફિઝિયોથેરાપી સેશનમાં શું થાય છે?
સેશનની શરૂઆત સામાન્ય રીતે દર્દીની વર્તમાન પરિસ્થિતિને સમજવાથી થાય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ એ જાણવાનો પ્રયાસ કરે છે કે દર્દીને કયા ભાગમાં દુખાવો છે, સારવારની શરીર પર શું અસર થઈ છે અને કઈ પ્રવૃત્તિ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
ત્યારબાદ દર્દીની ક્ષમતા મુજબ હળવી કસરતો કરાવવામાં આવે છે. દરરોજ દર્દીનું શરીર એકસરખું નથી હોતું; કોઈ દિવસે દર્દી વધુ ઉર્જાવાન અનુભવે, તો કોઈ દિવસે થાક વધારે હોઈ શકે છે. તેથી કસરતની તીવ્રતા પણ તે જ મુજબ બદલાય છે. જરૂર જણાતાં હળવા યોગ કે પ્રાણાયામ પણ સામેલ કરવામાં આવે છે.
