ઊંઘમાં લોકો કેમ બડબડાવે છે? સામાન્ય આદત કે કોઈ બીમારીનો સંકેત, જાણો કારણો
રાત્રે સૂતી વખતે કોઈ વ્યક્તિ અચાનક બોલવા લાગે, કંઈક બડબડાવે અથવા ઊંઘમાં એવી વાતો કરે કે જાણે તે કોઈની સાથે વાતચીત કરી રહી હોય, તો પરિવારના લોકોને ઘણીવાર આશ્ચર્ય થાય છે. કેટલાક લોકો તો ઊંઘમાં બોલવાની આદતને મજાકમાં લે છે, જ્યારે કેટલાકને લાગે છે કે આ કોઈ ગંભીર બીમારીનું લક્ષણ હોઈ શકે છે.
હકીકતમાં, ઊંઘ દરમિયાન બોલવું એકદમ અસામાન્ય બાબત નથી. ઘણા લોકો જીવનના કોઈને કોઈ તબક્કે ઊંઘમાં બોલતા જોવા મળે છે. ક્યારેક વ્યક્તિ માત્ર થોડા શબ્દો બોલે છે, તો ક્યારેક આખું વાક્ય પણ બોલી શકે છે. કેટલાક લોકો ધીમેથી બડબડાવે છે, જ્યારે કેટલાકના અવાજથી આસપાસ સૂતા લોકોને પણ ખબર પડી જાય છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે ઊંઘમાં બડબડાવવું શા માટે થાય છે? શું તે માત્ર સપનાના કારણે થાય છે કે તેની પાછળ તણાવ, ઊંઘની કમી અથવા કોઈ સ્લીપ ડિસઓર્ડર પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે? ચાલો સરળ ભાષામાં સમજીએ.
ઊંઘમાં બડબડાવવું એટલે શું?
ઊંઘ દરમિયાન બોલવાની સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં સોમ્નિલોક્વી (Somniloquy) કહેવામાં આવે છે. તેને સામાન્ય રીતે પેરાસોમ્નિયા એટલે કે ઊંઘ દરમિયાન થતી અસામાન્ય વર્તણૂકોના સમૂહ સાથે જોડવામાં આવે છે.
આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ ઊંઘમાં હોવા છતાં શબ્દો, વાક્યો અથવા ક્યારેક માત્ર અસ્પષ્ટ અવાજો કાઢી શકે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે ઊંઘમાં બોલતી વખતે વ્યક્તિને પોતે શું બોલી રહી છે તેની ઘણી વખત જાણ હોતી નથી.
સવારે ઉઠ્યા પછી જ્યારે પરિવારના સભ્યો કહે કે તમે રાત્રે કંઈક બોલતા હતા, ત્યારે વ્યક્તિને તેની કોઈ યાદ પણ ન હોય. આ જ કારણથી ઊંઘમાં બોલવાની આદત ઘણીવાર વ્યક્તિ કરતાં તેના પરિવારને પહેલા ખબર પડે છે.
સપના અને ઊંઘમાં બોલવા વચ્ચે શું સંબંધ છે?
ઊંઘ દરમિયાન આપણું મગજ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જતું નથી. ઊંઘના અલગ-અલગ તબક્કામાં મગજની પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર થતો રહે છે. ખાસ કરીને REM ઊંઘ દરમિયાન સપના વધુ જીવંત હોઈ શકે છે.
કેટલાક લોકોમાં સપના, લાગણીઓ અને મગજની પ્રવૃત્તિ વચ્ચેની પ્રક્રિયાના કારણે ઊંઘમાં બોલવાની ઘટના બની શકે છે. જોકે દરેક વખતે ઊંઘમાં બોલવું એટલે વ્યક્તિ જે બોલે છે તે તેના સપનાની સીધી વાત છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
ક્યારેક વ્યક્તિ માત્ર એક-બે શબ્દો બોલે છે અને ક્યારેક વાતચીત જેવી સ્થિતિ પણ જોવા મળે છે. તેથી ઊંઘમાં બોલેલી દરેક વાતનો કોઈ ચોક્કસ અર્થ હોય એવું જરૂરી નથી.
ઊંઘમાં બડબડાવવાનું મુખ્ય કારણ શું હોઈ શકે?
ઊંઘમાં બોલવા પાછળ એક જ કારણ જવાબદાર નથી. અલગ-અલગ લોકોમાં તેની પાછળ અલગ પરિબળો હોઈ શકે છે.
1. તણાવ અને ચિંતા
દિવસભર કામ, પરિવાર, સંબંધો, અભ્યાસ અથવા અન્ય બાબતોને લઈને મનમાં રહેલો તણાવ ઊંઘ પર અસર કરી શકે છે. જો વ્યક્તિ સતત કોઈ બાબતને લઈને ચિંતિત રહેતી હોય તો મગજને સંપૂર્ણ રીતે શાંત થવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં ઊંઘની ગુણવત્તા બગડી શકે છે અને કેટલીક વ્યક્તિઓમાં ઊંઘ દરમિયાન બોલવા જેવી ઘટનાઓ જોવા મળી શકે છે.
2. ઊંઘની કમી
આજના સમયમાં મોડે સુધી મોબાઇલ ચલાવવો, કામનો લાંબો સમય, અનિયમિત જીવનશૈલી અને પૂરતી ઊંઘ ન લેવાની આદત સામાન્ય બની ગઈ છે.
જ્યારે શરીર અને મગજને પૂરતો આરામ મળતો નથી ત્યારે ઊંઘની પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ આવી શકે છે. ઊંઘની અછત કેટલીક પેરાસોમ્નિયા જેવી ઘટનાઓને પણ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
તેથી રોજ અલગ સમયે સૂવું, રાત્રે મોડે સુધી જાગવું અને સવારે વહેલા ઊઠવાની આદત લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓ વધી શકે છે.
3. ખરાબ અથવા ડરામણા સપના
કેટલાક લોકો ઊંઘ દરમિયાન ભયજનક સપના જોતા હોય છે. આવા સમયે વ્યક્તિ બોલી શકે છે, બૂમ પાડી શકે છે અથવા અચાનક ઊંઘમાંથી જાગી પણ શકે છે.
જો કોઈ વ્યક્તિને વારંવાર દુઃસ્વપ્ન આવે અને તેની સાથે ઊંઘમાં બોલવા, ચીસ પાડવા અથવા અન્ય અસામાન્ય હરકતો પણ થતી હોય તો તેના પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
4. અનિયમિત ઊંઘનું સમયપત્રક
દરરોજ અલગ સમયે સૂવું અને ઊઠવું શરીરની કુદરતી ઊંઘ-જાગવાની પ્રક્રિયાને અસર કરી શકે છે. રાત્રે મોડે સૂવાની આદત, વારંવાર ઊંઘ તૂટવી અથવા સપ્તાહના અલગ-અલગ દિવસોમાં ઊંઘનો સમય ખૂબ બદલાઈ જવો પણ ઊંઘની ગુણવત્તા માટે સારું નથી.
5. કેટલીક દવાઓ અને અન્ય પરિબળો
કેટલીક દવાઓ, આલ્કોહોલનું સેવન અને અન્ય જીવનશૈલી સંબંધિત પરિબળો ઊંઘના પેટર્નને અસર કરી શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિએ નવી દવા શરૂ કર્યા પછી ઊંઘમાં બોલવા અથવા અન્ય ઊંઘ સંબંધિત વર્તનમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર જોયો હોય તો ડૉક્ટર સાથે વાત કરવી યોગ્ય છે.
શું ઊંઘમાં બોલવું કોઈ ગંભીર બીમારી છે?
મોટાભાગના કિસ્સામાં ઊંઘમાં બોલવું ગંભીર બીમારી હોવાનો સીધો પુરાવો નથી. ખાસ કરીને જો વ્યક્તિ ક્યારેક જ ઊંઘમાં બોલતી હોય, દિવસ દરમિયાન સંપૂર્ણપણે સામાન્ય હોય અને અન્ય કોઈ તકલીફ ન હોય તો સામાન્ય રીતે ગભરાવાની જરૂર હોતી નથી.
પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ઊંઘમાં બોલવાની સાથે અન્ય લક્ષણો પણ હોય તો તેને અવગણવું યોગ્ય નથી.
ઉદાહરણ તરીકે, વ્યક્તિ ઊંઘમાં વારંવાર ચીસો પાડે, હાથ-પગ જોરથી હલાવે, ઊંઘમાંથી વારંવાર જાગી જાય, ચાલવા લાગે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય અથવા દિવસ દરમિયાન ખૂબ ઊંઘ આવતી હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
કેટલાક ઊંઘ સંબંધિત વિકારોમાં બોલવાની સાથે અન્ય પ્રકારની અસામાન્ય ઊંઘની વર્તણૂક પણ જોવા મળી શકે છે. તેથી માત્ર એક લક્ષણ જોઈને કોઈ ચોક્કસ બીમારીનું નિદાન કરી શકાતું નથી.
ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી?
જો ઊંઘમાં બોલવાની સમસ્યા ક્યારેક જ થાય તો સામાન્ય રીતે તેને લઈને ચિંતા કરવાની જરૂર હોતી નથી. પરંતુ નીચેની સ્થિતિમાં તબીબી સલાહ લેવી યોગ્ય છે:
- ઊંઘમાં બોલવાનું વારંવાર થવા લાગે
- બોલવાની સાથે ચીસો અથવા બૂમો પાડવામાં આવે
- ઊંઘમાં હાથ-પગ ખૂબ જોરથી ચલાવવામાં આવે
- વ્યક્તિ ઊંઘમાં ચાલવા લાગે
- વારંવાર ડરામણા સપના આવે
- રાત્રે ઊંઘ વારંવાર તૂટી જાય
- દિવસ દરમિયાન સતત થાક અથવા વધારે ઊંઘ આવે
- ઊંઘમાં શ્વાસ અટકતો હોય અથવા ગૂંગળામણ જેવી સ્થિતિ સર્જાય
- ઊંઘ દરમિયાન પોતાને અથવા અન્ય વ્યક્તિને ઈજા થવાનો ખતરો રહે
આવા કિસ્સામાં સ્લીપ સ્પેશિયાલિસ્ટ અથવા યોગ્ય તબીબી નિષ્ણાત સાથે ચર્ચા કરવી વધુ સારું છે.
ઊંઘમાં બડબડાવવાની સમસ્યા ઓછી કરવા શું કરવું?
ઊંઘની ગુણવત્તા સુધારવાથી ઘણી ઊંઘ સંબંધિત સમસ્યાઓમાં મદદ મળી શકે છે. તેના માટે સૌથી પહેલા નિયમિત ઊંઘનું સમયપત્રક બનાવવું જરૂરી છે.
દરરોજ લગભગ એક જ સમયે સૂવાનો અને જાગવાનો પ્રયાસ કરો. શરીરને પૂરતો આરામ મળે એટલી ઊંઘ લેવી પણ જરૂરી છે.
સૂવાના થોડા સમય પહેલાં મોબાઇલ, લેપટોપ અને ટીવીનો ઉપયોગ ઓછો કરવો ફાયદાકારક બની શકે છે. ખાસ કરીને પથારીમાં જઈને લાંબા સમય સુધી સોશિયલ મીડિયા જોવાની આદત ઊંઘના સમયને પાછળ ધકેલી શકે છે.
રાત્રે ચા-કોફી અને આલ્કોહોલથી અંતર રાખો
કેફીન ધરાવતા પીણાં કેટલાક લોકોમાં ઊંઘ આવવામાં અડચણ ઊભી કરી શકે છે. તેથી ખાસ કરીને સાંજ પછી ચા, કોફી અથવા અન્ય કેફીનવાળા પીણાંનું પ્રમાણ ઓછું રાખવું યોગ્ય છે.
આલ્કોહોલ ઊંઘ લાવવામાં મદદ કરે છે એવું લાગતું હોવા છતાં તે ઊંઘની ગુણવત્તા અને ઊંઘના સામાન્ય પેટર્નને અસર કરી શકે છે. તેથી ઊંઘ સારી બનાવવા માટે તેના પર આધાર રાખવો યોગ્ય નથી.
સૂતા પહેલાં મનને શાંત કરો
દિવસભરની દોડધામ પછી સીધા પથારીમાં જઈને સૂવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે થોડો સમય મનને શાંત કરવા માટે આપો.
હળવું પુસ્તક વાંચવું, શાંત સંગીત સાંભળવું, શ્વાસ લેવાની સરળ કસરત કરવી અથવા થોડો સમય આરામ કરવો મદદરૂપ થઈ શકે છે. બેડરૂમનું વાતાવરણ પણ શાંત, અંધારું અને આરામદાયક રાખવાનો પ્રયાસ કરો.
ઊંઘમાં બોલનારને જગાડવો જોઈએ?
ઘણી વખત પરિવારના લોકો ઊંઘમાં બોલતી વ્યક્તિને તરત જગાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. સામાન્ય રીતે માત્ર બડબડાવવાના કારણે વ્યક્તિને જગાડવી જરૂરી નથી.
જો વ્યક્તિ ખૂબ જ બેચેન હોય, ઊંઘમાં ચીસો પાડતી હોય અથવા પોતાને ઈજા પહોંચાડે તેવી હરકત કરતી હોય તો તેની સુરક્ષા મહત્વપૂર્ણ બને છે. આવી સ્થિતિમાં આસપાસની જોખમી વસ્તુઓ દૂર કરવી અને જરૂર પડે તો તબીબી સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.
ઊંઘમાં બડબડાવવું અથવા બોલવું ઘણી વ્યક્તિઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય ઊંઘ સંબંધિત ઘટના છે. તેને દરેક વખતે કોઈ ગંભીર બીમારી સાથે જોડવી યોગ્ય નથી. ઘણીવાર તણાવ, ઊંઘની અછત, અનિયમિત ઊંઘ, સપના અને જીવનશૈલી જેવા પરિબળો તેની પાછળ હોઈ શકે છે.
પરંતુ જો આ સમસ્યા વારંવાર થતી હોય અથવા તેની સાથે ચીસો પાડવી, હાથ-પગ ચલાવવાં, ઊંઘમાં ચાલવું, શ્વાસની સમસ્યા કે દિવસ દરમિયાન વધારે ઊંઘ આવવા જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળે તો તેને અવગણવાને બદલે નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
સારી ઊંઘ માટે નિયમિત સમયપત્રક, પૂરતો આરામ, ઓછો તણાવ અને સૂતા પહેલાં શાંત વાતાવરણ બનાવવાની આદત મહત્વની છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે માત્ર ઊંઘમાં બોલવાની એક આદતના આધારે કોઈ વ્યક્તિને બીમારી હોવાનું નક્કી કરી શકાય નહીં. જો સમસ્યા સતત રહેતી હોય અથવા અન્ય લક્ષણો સાથે જોડાયેલી હોય ત્યારે જ યોગ્ય તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી બને છે.
