અવકાશમાં વધતી સૈન્ય સ્પર્ધા વચ્ચે બ્રિટને બનાવ્યું નવું સ્પેસ સ્ક્વોડ્રન, ભારત માટે શું છે સંદેશ?
એક સમય હતો જ્યારે અવકાશની ચર્ચા થાય ત્યારે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, ચંદ્ર-મંગળ મિશન અને નવા ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણની વાત થતી. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. ઉપગ્રહો માત્ર સંચાર કે હવામાનની માહિતી માટે જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, સૈન્ય સંચાર, નેવિગેશન અને ગુપ્તચર માહિતી માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયા છે. આ જ બદલાતી પરિસ્થિતિ વચ્ચે બ્રિટને સપ્ટેમ્બર 2026માં એક નવી સૈન્ય અવકાશ એકમ શરૂ કરી છે.
બ્રિટિશ રોયલ એર ફોર્સે No. III Space Effects Squadronની શરૂઆત કરી છે. બ્રિટિશ સરકાર અનુસાર આ તેની પ્રથમ એવી સમર્પિત એકમ છે, જે અવકાશમાં બ્રિટનના ઉપગ્રહોને નિશાન બનાવતા શત્રુના જોખમો સામે કામ કરશે. તેનો ઉદ્દેશ માત્ર પોતાના ઉપગ્રહોની સુરક્ષા કરવાનો નથી, પરંતુ જરૂર પડે ત્યારે વિરોધી પક્ષની અવકાશ આધારિત ક્ષમતાને અવરોધવાની પણ ક્ષમતા વિકસાવવાનો છે.
હવે અવકાશ પણ સુરક્ષાનો મહત્વનો મોરચો
આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આધુનિક દેશોની ઘણી મહત્વપૂર્ણ સેવાઓ ઉપગ્રહો પર આધારિત છે. સૈન્ય માટે ઉપગ્રહો દ્વારા સુરક્ષિત સંચાર, નેવિગેશન, ગુપ્તચર માહિતી, દેખરેખ અને મિસાઇલ હુમલાની ચેતવણી જેવી સેવાઓ ઉપલબ્ધ થાય છે.
બ્રિટનની નવી સ્પેસ સ્ટ્રેટેજી પણ જણાવે છે કે અવકાશ આધારિત સેવાઓ દેશની સુરક્ષા અને અર્થવ્યવસ્થા માટે મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. એટલે ઉપગ્રહને નુકસાન પહોંચાડવું અથવા તેના સંકેતોમાં ખલેલ પાડવી માત્ર અવકાશની સમસ્યા નથી રહેતી, તેની અસર જમીન પર ચાલતી મહત્વપૂર્ણ સેવાઓ સુધી પહોંચી શકે છે.
આ જ કારણસર બ્રિટન હવે અવકાશને એક એવા ક્ષેત્ર તરીકે જોઈ રહ્યું છે જ્યાં સુરક્ષા, ટેક્નોલોજી અને સૈન્ય ક્ષમતાઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે.
ઉપગ્રહને તોડી પાડ્યા વગર પણ મોટું નુકસાન થઈ શકે
અવકાશમાં સંઘર્ષની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાંની એક એ છે કે કોઈ દેશના ઉપગ્રહને સીધી મિસાઇલથી નષ્ટ કરવો જરૂરી નથી. તેના સંકેતોમાં અવરોધ ઉભો કરીને અથવા સંચાર વ્યવસ્થાને ખોરવીને પણ તેની ક્ષમતા ઘટાડવી શક્ય છે.
આમાં જેમિંગ, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર, સાયબર હુમલા અને અન્ય પ્રકારના અવરોધ સામેલ થઈ શકે છે. બ્રિટનની ડિફેન્સ સ્પેસ સ્ટ્રેટેજી અગાઉથી જ આવા જોખમોમાં ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર, સાયબર ક્ષમતાઓ, ડાયરેક્ટેડ એનર્જી અને એન્ટી-સેટેલાઇટ સિસ્ટમ્સનો ઉલ્લેખ કરી ચૂકી છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો નેવિગેશન સિગ્નલમાં ખલેલ પડે તો અસર માત્ર સૈન્ય સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. વિમાન, જહાજ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, પરિવહન અને સમય-સંકલન આધારિત નાણાકીય સેવાઓ સુધી તેની અસર પહોંચી શકે છે.
GPS જેવી વ્યવસ્થા બંધ થાય તો અર્થતંત્રને પણ ફટકો
બ્રિટનની સ્પેસ સ્ટ્રેટેજી મુજબ GNSS એટલે કે સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમમાં ગંભીર ખલેલ પડે તો દેશની મહત્વપૂર્ણ સેવાઓ પર મોટો પ્રભાવ પડી શકે છે. બ્રિટિશ સરકારના અંદાજ પ્રમાણે GNSS સેવા એક દિવસ માટે ખોરવાય તો આર્થિક નુકસાન આશરે 1.4 અબજ પાઉન્ડ સુધી પહોંચી શકે છે. એક અઠવાડિયા સુધી સમસ્યા રહે તો આ આંકડો 7.64 અબજ પાઉન્ડ સુધી જઈ શકે છે.
આ આંકડા પરથી સમજાય છે કે ઉપગ્રહોની સુરક્ષા હવે માત્ર સૈન્યનો મુદ્દો નથી. તે દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય નાગરિકોના દૈનિક જીવન સાથે પણ જોડાયેલી છે.
બ્રિટનનું નવું સ્ક્વોડ્રન શું કરશે?
No. III Space Effects Squadronને UK Space Command હેઠળ વિકસાવવામાં આવી રહેલી અવકાશ ક્ષમતાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. બ્રિટિશ સરકારના જણાવ્યા મુજબ તેનું કામ શત્રુની અવકાશી પ્રવૃત્તિઓને disrupt, degrade અને deny કરવાની ક્ષમતા સાથે જોડાયેલું છે. એટલે કે વિરોધી પક્ષને તેના અવકાશ આધારિત સાધનોનો સંપૂર્ણ લાભ ન મળે તે માટે રક્ષણાત્મક અને પ્રતિરોધક ક્ષમતાઓ વિકસાવવી.
બ્રિટનનો અભિગમ માત્ર એક જ પ્રકારના હથિયાર પર આધારિત નથી. તેમાં અવકાશ પર નજર રાખવાની ક્ષમતા, ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર, સંચાર સુરક્ષા અને એન્ટી-સેટેલાઇટ જોખમો સામે રક્ષણ જેવા વિવિધ પાસાં સામેલ છે.
સાથે જ બ્રિટને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે વિનાશકારી ડાયરેક્ટ-અસેન્ટ એન્ટી-સેટેલાઇટ મિસાઇલ પરીક્ષણ નહીં કરે. બ્રિટને 2022માં આવી પરીક્ષણોથી દૂર રહેવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી અને 2026ની નવી જાહેરાતમાં પણ આ સ્થિતિ જાળવી રાખી છે.
ભારત માટે આ વિકાસ કેમ મહત્વનો છે?
બ્રિટનની નવી અવકાશ સૈન્ય ક્ષમતાનો ભારત માટે સીધો અર્થ એ નથી કે ભારત સામે કોઈ ચોક્કસ ખતરો ઊભો થયો છે. પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે અવકાશ સુરક્ષાનું મહત્વ કેટલું ઝડપથી વધી રહ્યું છે તેનો આ એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે.
ભારત પોતે પણ અવકાશ સુરક્ષાને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે. 2019માં ભારતે મિશન શક્તિ હેઠળ લો અર્થ ઓર્બિટમાં એક ઉપગ્રહને એન્ટી-સેટેલાઇટ મિસાઇલથી નિશાન બનાવી પોતાની ક્ષમતા દર્શાવી હતી. ત્યારથી ભારત માટે પડકાર માત્ર આવી ક્ષમતા રાખવાનો નથી, પરંતુ પોતાના ઉપગ્રહોને સુરક્ષિત રાખવાનો પણ છે.
ભારત સરકારના 2025ના અવકાશ સ્થિતિ આકલન મુજબ વર્ષ 2025ના અંત સુધી ભારત સરકારના 22 કાર્યરત ઉપગ્રહ LEO અને 31 ઉપગ્રહ GEOમાં કાર્યરત હતા. કુલ મળીને ખાનગી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સહિત 144 ભારતીય અવકાશયાનો લોન્ચ થઈ ચૂક્યા હતા.
આટલા મોટા અવકાશ માળખાની સુરક્ષા માટે સતત દેખરેખ જરૂરી બને છે.
ISROનું NETRA કાર્યક્રમ પણ મહત્વપૂર્ણ
આ ક્ષેત્રમાં ભારતનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું NETRA — Network for Space Objects Tracking and Analysis છે. તેનો મુખ્ય હેતુ પૃથ્વીની આસપાસ રહેલા અવકાશી પદાર્થો અને ઉપગ્રહોની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવાનો છે.
ISROના જણાવ્યા પ્રમાણે NETRA હેઠળ રડાર, ઓપ્ટિકલ ટેલિસ્કોપ અને કંટ્રોલ સિસ્ટમ જેવી ક્ષમતાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે. 2025ના અહેવાલ મુજબ લદ્દાખના હનલે ખાતે ઓપ્ટિકલ ટેલિસ્કોપની સ્થાપનાનું કામ ચાલી રહ્યું હતું, જ્યારે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં સ્વદેશી સ્પેસ-ઓબ્જેક્ટ ટ્રેકિંગ રડાર વિકસાવવાની પ્રક્રિયા પણ આગળ વધી રહી હતી.
આનો અર્થ એ થયો કે ભારત માટે અવકાશ સુરક્ષા હવે માત્ર રોકેટ અને ઉપગ્રહ લોન્ચ કરવાની બાબત નથી રહી. પોતાના ઉપગ્રહ ક્યાં છે, તેની નજીક કઈ વસ્તુ આવી રહી છે અને કોઈ સંભવિત અથડામણ કે જોખમ છે કે નહીં, તે જાણવું પણ એટલું જ જરૂરી બની ગયું છે.
અવકાશમાં ખતરો વધે તો સામાન્ય જીવન પર શું અસર થશે?
જો ભવિષ્યમાં મોટા પાયે અવકાશ આધારિત સેવાઓને નિશાન બનાવવામાં આવે, તો તેની અસર સામાન્ય લોકો સુધી પણ પહોંચી શકે છે.
મોબાઇલ નેટવર્કના સમય-સંકલનથી લઈને હવાઈ અને દરિયાઈ નેવિગેશન સુધી, અનેક સેવાઓ ચોક્કસ સેટેલાઇટ માહિતી પર આધારિત છે. બેન્કિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પણ ચોક્કસ સમય-સંકલન મહત્વનું હોય છે. હવામાનની આગાહી, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, સંચાર અને સુરક્ષા સેવાઓમાં પણ ઉપગ્રહોની ભૂમિકા છે.
એટલે અવકાશમાં થતી કોઈ કાર્યવાહીનો અર્થ માત્ર અંતરિક્ષમાં રહેલા ઉપગ્રહો સુધી મર્યાદિત રહેતો નથી. તેની અસર હજારો કિલોમીટર દૂર જમીન પર બેઠેલા સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચી શકે છે.
અવકાશમાં સૈન્ય સ્પર્ધા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો
અવકાશમાં સૈન્ય ક્ષમતાઓ વધી રહી હોવા છતાં તેના ઉપયોગ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય માળખું પણ અસ્તિત્વમાં છે. Outer Space Treaty મુજબ પૃથ્વીની કક્ષામાં પરમાણુ હથિયારો અથવા અન્ય સામૂહિક વિનાશના હથિયારો મૂકવા પર પ્રતિબંધ છે. ચંદ્ર અને અન્ય આકાશી પિંડોના ઉપયોગ અંગે પણ સંધિમાં શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગની જોગવાઈ છે.
પરંતુ ઉપગ્રહોને જામ કરવું, સાયબર હુમલા કરવું અથવા અન્ય પ્રકારની અવકાશી ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરવો જેવા નવા પડકારો વધુ જટિલ છે. આથી વિશ્વના દેશો માટે ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની સાથે જવાબદાર વર્તન, આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અને અવકાશના ટકાઉ ઉપયોગ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર પણ વધશે.
ભારત માટે આગળનો પડકાર
બ્રિટનનું નવું સ્પેસ સ્ક્વોડ્રન એક વાત સ્પષ્ટ કરે છે—ભવિષ્યના સંઘર્ષમાં અવકાશની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ભારત માટે પણ આ ક્ષેત્રમાં પડકારો માત્ર એન્ટી-સેટેલાઇટ ક્ષમતા સુધી સીમિત નથી.
સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશનને જામિંગથી બચાવવું, સાયબર સુરક્ષા મજબૂત કરવી, સ્પૂફિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક હુમલાઓ સામે રક્ષણ મેળવવું, અવકાશી પદાર્થોની સતત દેખરેખ રાખવી અને વિકલ્પરૂપ જમીની વ્યવસ્થાઓ તૈયાર રાખવી એટલું જ જરૂરી બનશે.
અવકાશ માનવજાત માટે સંશોધન અને પ્રગતિનું ક્ષેત્ર છે, પરંતુ દેશોની સુરક્ષા અને અર્થવ્યવસ્થા તેની સાથે વધુને વધુ જોડાતી જાય છે. તેથી આગામી વર્ષોમાં અવકાશની સ્પર્ધા માત્ર “કોણ વધુ સેટેલાઇટ લોન્ચ કરે છે” એટલી નહીં રહે, પરંતુ “કોણ પોતાની અવકાશી વ્યવસ્થાને વધુ સુરક્ષિત અને લવચીક રાખી શકે છે” એ પણ મહત્વનો પ્રશ્ન બનશે.
