મેનોપોઝ અને ઘૂંટણનો દુખાવો: સ્ત્રીઓએ શા માટે સાંધાના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે ન રહેવું જોઈએ બેદરકાર?
અત્યારના સમયમાં ઘૂંટણનો દુખાવો માત્ર વૃદ્ધોની જ નહીં, પરંતુ યુવાનો અને પ્રૌઢોની પણ એક મોટી સમસ્યા બની ગયો છે. અમદાવાદના ઓર્થોપેડિક ક્લિનિક્સમાં ૪૦ થી ૫૦ વર્ષની વય જૂથના લોકો, ખાસ કરીને ૪૦ વર્ષની આસપાસની મહિલાઓ અને ૫૦ વર્ષના પુરૂષો મોટી સંખ્યામાં ઘૂંટણની સમસ્યાઓ લઈને પહોંચી રહ્યા છે. આ ઉંમરે લોકોને સીડી ચઢવામાં, નીચે બેસવામાં (સ્ક્વેટિંગ કરવામાં) કે ખુરશી પરથી ઊભા થવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.
તબીબોના જણાવ્યા અનુસાર, વજન વધવું, ભૂતકાળમાં ઘૂંટણમાં થયેલી ઈજાઓ, નબળા સ્નાયુઓ અને શારીરિક શ્રમવાળી પ્રવૃત્તિઓ ઘૂંટણ પર વધારાનું દબાણ લાવે છે, જેનાથી ઓસ્ટીયોઆર્થ્રાઈટિસ (સંધિવા) જેવી સમસ્યાઓનું જોખમ વધી જાય છે. બીજી બાજુ, જે લોકો જિમ જાય છે તેમને વ્યાયામથી નહીં, પરંતુ અચાનક વર્કઆઉટની તીવ્રતા વધારવી, વધુ પડતું વજન ઉપાડવું, ખોટી પદ્ધતિથી કસરત કરવી અથવા ઈજા હોવા છતાં વર્કઆઉટ ચાલુ રાખવાને કારણે સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
મેનોપોઝ (ઋતૂનિવૃત્તિ) અને સ્ત્રીઓમાં ઘૂંટણનો દુખાવો
મહિલાઓમાં મેનોપોઝનો સમયગાળો સાંધા અને સ્નાયુઓની અસ્વસ્થતા લઈને આવી શકે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન હોર્મોન્સમાં થતા ફેરફારો મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ લક્ષણો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલા છે, જેના કારણે મહિલાઓ વહેલી સંધિવાની (আર્થ્રાઈટિસ) સમસ્યાનો શિકાર બને છે. જો આ સમયસર સારવાર ન મળે તો તે અન્ય સાંધાઓને પણ ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
જો કે, નિષ્ણાતો એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે કોઈપણ સંજોગોમાં માત્ર મેનોપોઝને જ ઘૂંટણના ઓસ્ટીયોઆર્થ્રાઈટિસનું એકમાત્ર કારણ માની લેવું યોગ્ય નથી. જો મહિલાઓને સતત દુખાવો રહેતો હોય, તો તેને માત્ર હોર્મોનલ ફેરફારો ગણીને નજરઅંદાજ કરવાને બદલે તબીબી નિષ્ણાતો દ્વારા સંપૂર્ણ તપાસ કરાવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
સર્જરી હંમેશાં પહેલો વિકલ્પ નથી
ઘૂંટણની સમસ્યા સાંભળતા જ ઘણા લોકો ઓપરેશનનો ડર રાખવા લાગે છે, પરંતુ તબીબો સ્પષ્ટ કરે છે કે સર્જરી હંમેશાં પહેલું પગલું નથી હોતી. યોગ્ય બિન-સર્જિકલ (દવાઓ અને કસરત આધારિત) સારવાર છતાં જો ગંભીર લક્ષણો અને હલનચલનમાં સમસ્યાઓ ચાલુ રહે, ત્યારે જ આંશિક અથવા કુલ ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી (ની રીપ્લેસમેન્ટ) વિશે વિચારવામાં આવે છે.
આ અંગે ઓર્થોપેડિક સર્જન ડૉ. ધિરાજ મરોઠી જૈન જણાવે છે કે મોટાભાગના દર્દીઓ માટે બિન-સર્જિકલ પદ્ધતિઓથી ખૂબ જ સારો ફાયદો થઈ શકે છે. જેમાં નીચે મુજબના ઉપચારોનો સમાવેશ થાય છે:
વજન નિયંત્રણ: જો વજન વધારે હોય તો તેને ઘટાડવું.
વૈજ્ઞાનિક ફિઝિયોથેરાપી: નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ કસરતો કરવી.
સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવતી કસરતો: ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા.
જીવનશૈલીમાં ફેરફાર: દિનચર્યામાં હેલ્ધી ટેવો અપનાવવી.
યોગ્ય આહાર અને પેઇન-રિલીફ: પૌષ્ટિક ખોરાક અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ રાહતરૂપ ઉપાયો કરવા.
આ ઉપરાંત, સાંધાઓ પરનું દબાણ ઘટાડવા અને સ્નાયુઓને કુદરતી રીતે મજબૂત કરવા માટે વૉટર એક્સરસાઇઝ (પાણીમાં કરવામાં આવતી કસરતો) પણ ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
તારણ અને સાવચેતી
ઘૂંટણનો દુખાવો એ શરીર તરફથી મળતી એક ચેતવણી છે કે હવે આપણે આપણી જીવનશૈલી અને સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. જો તમને કે તમારા પરિવારમાં કોઈને પણ આવા લક્ષણો દેખાય, તો તેને ઉંમરની સામાન્ય અસર માનીને બેદરકારી ન દાખવવી જોઈએ. સમયસર યોગ્ય આહાર, વ્યાયામ અને તબીબી સલાહથી આ સમસ્યાને કાબૂમાં રાખી શકાતી છે અને સ્વસ્થ જીવન જીવી શકાય છે.
