વજન સામાન્ય હોવા છતાં PCOS થઈ શકે? જાણો ‘લીન PCOS’ શું છે અને તેના લક્ષણો
પોલીસિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ એટલે કે PCOS મહિલાઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય હોર્મોનલ સ્થિતિ છે. PCOSનું નામ સાંભળતા ઘણીવાર લોકોના મનમાં સૌથી પહેલાં એક એવી મહિલાની તસવીર આવે છે જેનું વજન વધારે હોય. પરંતુ માત્ર વજન વધારે હોવું જ PCOSનું કારણ નથી અને સામાન્ય વજન ધરાવતી મહિલાને PCOS થઈ જ ન શકે એવું પણ નથી.
હકીકતમાં, સામાન્ય અથવા ક્યારેક ઓછા વજનની મહિલાઓમાં પણ PCOSના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. આવી સ્થિતિને ઘણીવાર ‘લીન PCOS’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં ‘લીન’નો અર્થ એ છે કે મહિલાનું વજન અથવા BMI સામાન્ય શ્રેણીમાં હોય છે, પરંતુ તેમ છતાં PCOS સાથે જોડાયેલી હોર્મોનલ અથવા ઓવ્યુલેશન સંબંધિત સમસ્યાઓ હાજર હોઈ શકે છે.
લીન PCOS એટલે શું?
PCOS એક જટિલ હોર્મોનલ સ્થિતિ છે. તેમાં શરીરમાં હોર્મોન્સનું સંતુલન, ઓવ્યુલેશન અને કેટલાક કિસ્સામાં મેટાબોલિક પ્રક્રિયાઓ પર અસર થઈ શકે છે. PCOS ધરાવતી દરેક મહિલામાં એકસરખા લક્ષણો જોવા મળે તે જરૂરી નથી.
લીન PCOSમાં મહિલાનું શરીર બહારથી સંપૂર્ણપણે સામાન્ય દેખાઈ શકે છે. તેનું વજન પણ સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ પીરિયડ્સ અનિયમિત થવા, ઓવ્યુલેશનમાં મુશ્કેલી, ખીલ, ચહેરા અથવા શરીર પર વધુ વાળ આવવા જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
આ કારણે માત્ર શરીરનું વજન જોઈને PCOS અંગે નિર્ણય કરવો યોગ્ય નથી. જો હોર્મોનલ લક્ષણો અથવા માસિક ચક્રમાં સતત ફેરફાર જોવા મળે તો યોગ્ય તબીબી તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
વજન સામાન્ય હોય તો પણ PCOS કેમ થઈ શકે?
PCOSને માત્ર વજન સાથે જોડીને જોવું યોગ્ય નથી. તેના પાછળ અનેક જૈવિક અને હોર્મોનલ પરિબળો કામ કરી શકે છે. કેટલીક મહિલાઓમાં શરીરનું વજન સામાન્ય હોવા છતાં હોર્મોનલ અસંતુલન અથવા ઇન્સ્યુલિન સંબંધિત સમસ્યાઓ જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં શરીર ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી. તેને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ કહેવામાં આવે છે. ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ PCOS સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે, જોકે દરેક PCOS ધરાવતી મહિલામાં તે જોવા મળે એવું જરૂરી નથી.
તેવી જ રીતે શરીરમાં એન્ડ્રોજન એટલે કે પુરુષ હોર્મોનનું પ્રમાણ વધવું પણ PCOS સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. આ કારણે ઓવ્યુલેશનમાં મુશ્કેલી અથવા ખીલ અને અનિચ્છનીય વાળ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
પીરિયડ્સમાં ફેરફાર સૌથી મહત્વનું સંકેત
લીન PCOSમાં સૌથી સામાન્ય રીતે ધ્યાન ખેંચતો સંકેત માસિક ધર્મમાં અનિયમિતતા હોઈ શકે છે. કેટલીક મહિલાઓને પીરિયડ્સ સમયસર આવતા નથી, જ્યારે કેટલાક કિસ્સામાં પીરિયડ્સ વચ્ચેનું અંતર ઘણું વધી શકે છે.
ક્યારેક લાંબા સમય સુધી પીરિયડ્સ ન આવવાની સમસ્યા પણ જોવા મળે છે. જોકે પીરિયડ્સ અનિયમિત થવાના અનેક કારણો હોઈ શકે છે. તણાવ, વજનમાં મોટો ફેરફાર, થાઇરોઇડની સમસ્યા, કેટલીક દવાઓ અને અન્ય હોર્મોનલ સ્થિતિઓ પણ માસિક ચક્રને અસર કરી શકે છે.
એટલે માત્ર અનિયમિત પીરિયડ્સના આધારે PCOSનું નિદાન કરી શકાય નહીં. ડોક્ટર જરૂરી તપાસ અને લક્ષણોના આધારે કારણ શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ચહેરા પર ખીલ અને વધુ વાળ પણ સંકેત હોઈ શકે
PCOSમાં એન્ડ્રોજનનું પ્રમાણ વધે ત્યારે કેટલીક મહિલાઓમાં ચહેરા પર ખીલની સમસ્યા વધી શકે છે. ખાસ કરીને વારંવાર અથવા લાંબા સમય સુધી ખીલ રહેતા હોય તો તેની પાછળ હોર્મોનલ કારણ પણ હોઈ શકે છે.
કેટલીક મહિલાઓમાં ચહેરા, છાતી અથવા શરીરના અન્ય ભાગોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વાળ જોવા મળી શકે છે. આ સ્થિતિને હિરસ્યુટિઝમ કહેવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત માથાના વાળ પાતળા થવા અથવા વધુ ખરવાની સમસ્યા પણ કેટલાક કિસ્સામાં જોવા મળી શકે છે. જોકે વાળ ખરવાના કારણો પણ અનેક હોય છે, તેથી આ લક્ષણને પણ અન્ય સંકેતો સાથે જોડીને જ જોવું જરૂરી છે.
પ્રેગ્નન્સીમાં મુશ્કેલી કેમ થઈ શકે?
PCOSમાં ઓવ્યુલેશન એટલે કે અંડાશયમાંથી ઈંડું બહાર આવવાની પ્રક્રિયા અનિયમિત થઈ શકે છે. જો ઓવ્યુલેશન નિયમિત ન થાય તો ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલી આવી શકે છે.
પરંતુ PCOSનો અર્થ એ નથી કે મહિલા ગર્ભવતી થઈ જ શકશે નહીં. યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન અને જરૂરી સારવારથી ઘણી મહિલાઓ ગર્ભધારણ કરી શકે છે.
જો લાંબા સમયથી ગર્ભધારણનો પ્રયાસ કરવા છતાં સફળતા ન મળે અને સાથે પીરિયડ્સ અનિયમિત હોય, તો ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી ઉપયોગી બની શકે છે.
‘લીન PCOS’ હોવાનો અર્થ સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ ન હોવું નથી
અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે કે સામાન્ય BMI હોવું અને મેટાબોલિક રીતે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ હોવું એક જ વાત નથી. કોઈ વ્યક્તિનું વજન સામાન્ય હોઈ શકે છે, છતાં તેના શરીરમાં હોર્મોન અથવા બ્લડ શુગર સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓ હોઈ શકે છે.
એટલે માત્ર વજન, શરીરનો આકાર અથવા બહારથી દેખાતી ફિટનેસના આધારે PCOSનું મૂલ્યાંકન ન કરવું જોઈએ.
જો પીરિયડ્સમાં સતત ફેરફાર, ચહેરા પર વધુ ખીલ, શરીર પર અનિચ્છનીય વાળ, માથાના વાળ પાતળા થવા અથવા ગર્ભધારણમાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ હોય તો તેના મૂળ કારણની તપાસ કરાવવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
PCOSનું નિદાન કેવી રીતે થાય?
PCOSનું નિદાન કરવા માટે એક જ ટેસ્ટ પૂરતો હોય એવું જરૂરી નથી. ડોક્ટર સામાન્ય રીતે મહિલાના લક્ષણો, માસિક ચક્રનો ઇતિહાસ અને અન્ય તબીબી વિગતોને ધ્યાનમાં લે છે.
જરૂરિયાત મુજબ હોર્મોન સંબંધિત બ્લડ ટેસ્ટ, બ્લડ શુગર અથવા અન્ય મેટાબોલિક તપાસ અને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ જેવી તપાસ કરવામાં આવી શકે છે.
અહીં એ પણ મહત્વનું છે કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં ઓવરીનો દેખાવ એકલો જ PCOSનું નિદાન નક્કી કરતો નથી. તેથી ઇન્ટરનેટ પર વાંચેલી માહિતીના આધારે જાતે નિદાન કરવાને બદલે નિષ્ણાત ડોક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
જીવનશૈલી પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી
PCOSનું સંચાલન માત્ર વજન ઘટાડવા સુધી મર્યાદિત નથી. ખાસ કરીને સામાન્ય વજન ધરાવતી મહિલાઓ માટે પણ નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, સંતુલિત આહાર, પૂરતી ઊંઘ અને તણાવનું યોગ્ય સંચાલન મહત્વનું હોઈ શકે છે.
આહારમાં પ્રોટીન, ફાઇબર, શાકભાજી, ફળો, સંપૂર્ણ અનાજ અને પોષક તત્વોથી ભરપૂર ખોરાકનો સમાવેશ કરવો મદદરૂપ થઈ શકે છે. સાથે જ નિયમિત કસરત શરીરની મેટાબોલિક હેલ્થ જાળવવામાં ઉપયોગી બની શકે છે.
પરંતુ દરેક મહિલાની સ્થિતિ અલગ હોય છે. તેથી ખાસ ડાયટ, સપ્લિમેન્ટ અથવા દવા પોતાની રીતે શરૂ કરવી યોગ્ય નથી.
ક્યારે ડોક્ટરની સલાહ લેવી?
જો પીરિયડ્સ વારંવાર અનિયમિત થાય, ઘણા સમય સુધી પીરિયડ્સ ન આવે, ખીલની સમસ્યા અચાનક વધી જાય, ચહેરા કે શરીર પર અસામાન્ય રીતે વધુ વાળ આવવા લાગે, માથાના વાળ ઝડપથી પાતળા થાય અથવા ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલી પડે તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
ખાસ કરીને સામાન્ય વજન હોવાથી આ લક્ષણોને અવગણવા નહીં. કારણ કે PCOS માત્ર શરીરના વજનથી નક્કી થતી સ્થિતિ નથી.
