શું તમારું નામ વોટર લિસ્ટમાંથી કપાઈ ગયું છે? ECI ચલાવશે ખાસ ઝુંબેશ, 20 રાજ્યોના કરોડો મતદારોને રાહત!
ભારતમાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIRને લઈને છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ અને અપડેટ કરવાની પ્રક્રિયા વચ્ચે કેટલાક પાત્ર મતદારોના નામ યાદીમાં રહી ગયા હોવાની ફરિયાદો પણ સામે આવી હતી. હવે આ મુદ્દે ચૂંટણી પંચે મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે.
ચૂંટણી પંચે SIRની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગયેલા 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં એવા મતદારોના નામ ફરીથી ઉમેરવા માટે વિશેષ અભિયાન શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે, જેઓ કોઈ કારણસર મતદાર યાદીમાં સામેલ થઈ શક્યા નથી. આ અભિયાનમાં યુવા અને પ્રથમ વખત મતદાન કરવા માટે પાત્ર બનેલા લોકોને પણ સામેલ કરવામાં આવશે.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થવા અને ફરી નામ ઉમેરવાની પ્રક્રિયાને લઈને અનેક સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. ચૂંટણી પંચે હવે રાજ્યોના અધિકારીઓને વધુ સક્રિય રીતે કામ કરીને પાત્ર મતદારોને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાની દિશામાં આગળ વધવા કહ્યું છે.
20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ ડ્રાઇવ
ચૂંટણી પંચ દ્વારા 29 સપ્ટેમ્બરે સંબંધિત રાજ્યોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ એટલે કે CEOને લેખિત સૂચના આપવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1 ઓક્ટોબરે યોજાયેલી વીડિયો કોન્ફરન્સ દરમિયાન પણ આ સૂચનાને ફરીથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું.
જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં SIR પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે ત્યાં Chief Electoral Officers, District Election Officers અને Electoral Registration Officersને ‘left-out’ મતદારો તથા યુવા અને પ્રથમ વખત મતદાન માટે પાત્ર થયેલા લોકોના નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરવા માટે વિશેષ અભિયાન ચલાવવા જણાવાયું છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય સતત મતદાર યાદી સુધારણા એટલે કે Continuous Updation હેઠળ કરવામાં આવશે.
પહેલાં અને પછીની મતદાર યાદીની થશે સરખામણી
ચૂંટણી પંચે માત્ર નવા અરજદારોના નામ ઉમેરવા માટે જ સૂચના આપી નથી. અધિકારીઓને SIR પહેલાંની અને SIR પછી તૈયાર થયેલી મતદાર યાદીની સરખામણી કરવાનો પણ આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ સરખામણી દરમિયાન એવા મતદારોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવશે જેમના નામ અગાઉની યાદીમાં હતા પરંતુ નવી યાદીમાં જોવા મળતા નથી. ત્યારબાદ તપાસ કરવામાં આવશે કે આમાંથી કેટલા લોકો વાસ્તવમાં મતદાર યાદીમાંથી છૂટી ગયા છે અને કેટલા નામ અન્ય કારણોસર દૂર થયા છે.
આ કામગીરીમાં રાજકીય પક્ષોના પ્રતિનિધિઓ અને બૂથ લેવલ એજન્ટોની મદદ લેવાની પણ વાત કરવામાં આવી છે. આ રીતે સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ માહિતીનો ઉપયોગ કરીને છૂટી ગયેલા પાત્ર મતદારોને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
હવે Form 6થી ફરી નામ ઉમેરવાની તક
જે મતદારો SIR દરમિયાન અથવા ત્યારબાદ મતદાર યાદીમાં સામેલ થઈ શક્યા નથી, તેઓ હવે Form 6 મારફતે પોતાનું નામ ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકશે.
ખાસ વાત એ છે કે SIR પૂર્ણ થઈ ગયેલા રાજ્યોમાં સામાન્ય કાયદેસર Form 6નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. SIR દરમિયાન Form 6 સાથે જોડવામાં આવેલી વધારાની ઘોષણા હવે આવા રાજ્યોમાં લાગુ નહીં પડે.
Form 6 સામાન્ય રીતે મતદાર યાદીમાં નવું નામ ઉમેરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 18 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના પાત્ર ભારતીય નાગરિકો આ ફોર્મ દ્વારા મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા માટે અરજી કરી શકે છે.
Form 6ને લઈને કેમ થયો હતો વિવાદ?
SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન Form 6માં કેટલીક વધારાની માહિતી અને ઘોષણાની જરૂરિયાત ઉમેરવામાં આવી હતી. અરજદારોને પોતાનું અથવા માતા-પિતા કે દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની SIRની મતદાર યાદીમાં હતું કે નહીં તે અંગે માહિતી આપવાની જરૂર પડતી હતી.
આ વધારાની જરૂરિયાતને લઈને ચૂંટણી પંચની અંદર પણ વાંધા નોંધાયા હતા. અહેવાલો અનુસાર ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ આ ફેરફાર અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. મુદ્દો એ હતો કે મૂળ કાયદેસર Form 6માં ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે શું કાનૂની સ્થિતિ છે.
ચૂંટણી પંચે જોકે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ વધારાની ઘોષણા SIRની ખાસ પ્રક્રિયા માટે હતી અને SIR પૂર્ણ થયા બાદ સામાન્ય નિયમો મુજબ Form 6નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
યુવા અને પ્રથમ વખત મતદાન કરનારાઓ પર પણ ફોકસ
ચૂંટણી પંચના નવા અભિયાનનો એક મહત્વનો ભાગ યુવા મતદારો છે. ઘણા એવા લોકો હોય છે જેઓ તાજેતરમાં 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરે છે અને મતદાન માટે પાત્ર બને છે.
આવા પ્રથમ વખત મતદાન કરનારાઓનું નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરવું પણ ચૂંટણી પંચની સતત પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. તેથી વિશેષ ડ્રાઇવ દરમિયાન આવા યુવાનોને પણ ઓળખીને તેમની નોંધણી સરળ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત અગાઉ મતદાર યાદીમાં નામ ન હોવાના કારણે બહાર રહી ગયેલા પાત્ર નાગરિકોને પણ અરજી કરવાની તક મળશે.
જરૂર પડે તો BLO ઘરે જઈને મદદ કરશે
ચૂંટણી પંચે ફિલ્ડ લેવલના અધિકારીઓને પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા કહ્યું છે. કેટલાક કિસ્સામાં Booth Level Officers એટલે કે BLO મતદારોના ઘરે જઈને જરૂરી માહિતી અને ફોર્મની પ્રક્રિયામાં મદદ કરી શકે છે.
ખાસ કરીને એવા લોકો માટે આ મહત્વનું બની શકે છે જેઓની માહિતી અન્ય કોઈ મતદાર યાદી સાથે મેપ થયેલી નથી, પરંતુ તેઓ પાત્ર મતદાર છે. અધિકારીઓ તેમને અરજી પ્રક્રિયા સમજાવી શકે છે અને જરૂરી હોય ત્યાં Form 6 ભરવામાં મદદ કરી શકે છે.
આ અભિયાનનો હેતુ માત્ર કાગળ પર નામ ઉમેરવાનો નથી, પરંતુ SIR બાદની યાદીમાં કોઈ પાત્ર મતદાર અજાણતા બહાર રહી ગયો હોય તો તેને ફરી તક આપવાનો છે.
ગુજરાતમાં પણ ખાસ અભિયાનની તૈયારી
ગુજરાતમાં SIR બાદ ખાસ નોંધણી અભિયાન અંગે રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી તરફથી પણ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે. અહેવાલ મુજબ ગુજરાતમાં પ્રથમ વખત મતદાન કરવા માટે પાત્ર 18થી 19 વર્ષની ઉંમરના યુવાનો અને અગાઉ મતદાર યાદીમાં રહી ગયેલા અન્ય પાત્ર નાગરિકો માટે Form 6 મારફતે નામ ઉમેરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાશે.
ગુજરાતમાં આ વિશેષ અભિયાન માટે ઓક્ટોબરના ચાર રવિવાર અને નવેમ્બર 1ના દિવસે કામગીરી યોજવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. રાજ્યના જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારીઓ અને કલેક્ટરોને જરૂરી વ્યવસ્થા કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે.
SIR બાદ પણ મતદાર યાદીમાં સુધારાની પ્રક્રિયા ચાલુ
ચૂંટણી પંચની આ કાર્યવાહીથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે SIR પૂર્ણ થયા બાદ પણ મતદાર યાદીમાં સુધારા અને નામ ઉમેરવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે બંધ થતી નથી.
જે વ્યક્તિનું નામ છૂટી ગયું હોય અથવા જે વ્યક્તિ નવી રીતે મતદાર બનવા માટે પાત્ર બની હોય તે Continuous Updation પ્રક્રિયા હેઠળ અરજી કરી શકે છે. ચૂંટણી પંચે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે SIR પૂર્ણ થયેલા રાજ્યોમાં આવી અરજી માટે નિયમિત પ્રક્રિયા ઉપલબ્ધ રહેશે.
આથી કોઈ વ્યક્તિનું નામ મતદાર યાદીમાં ન દેખાય તો તેણે માત્ર એ માનવું નહીં કે હવે નામ ઉમેરવાની કોઈ તક નથી. યોગ્ય પ્રક્રિયા દ્વારા ફરી અરજી કરી શકાય છે.
ચૂંટણી પંચે ECINETની પણ સમીક્ષા શરૂ કરી
SIR સાથે જોડાયેલા વિવાદોમાં ECINET સિસ્ટમનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. ચૂંટણી પંચે ECINETની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા માટે એક સમિતિ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ સમિતિમાં વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર ઉપરાંત IIT/IIITના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતનો પણ સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે.
પંચે જણાવ્યું છે કે ટેક્નોલોજી આધારિત સિસ્ટમ કાયદા અને નિયમો સાથે સુસંગત રીતે કામ કરે છે કે નહીં તેની સમીક્ષા કરવામાં આવશે અને જરૂરી ટેકનિકલ સુધારા કરવામાં આવશે.
મતદારો માટે હવે શું કરવું?
જો કોઈ પાત્ર વ્યક્તિનું નામ SIR બાદની મતદાર યાદીમાં નથી, તો તેને પહેલા પોતાનું નામ મતદાર યાદીમાં તપાસવું જોઈએ. નામ ન હોય તો નિયમ મુજબ Form 6 મારફતે અરજી કરી શકાય છે.
ચૂંટણી પંચના સત્તાવાર મતદાર સેવા પોર્ટલ પર નવા મતદાર તરીકે નોંધણી, મતદાર યાદીમાં નામ શોધવા, અરજીની સ્થિતિ તપાસવા અને અન્ય સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે.
આ ઉપરાંત મતદારોએ પોતાની વિગતોમાં કોઈ ભૂલ હોય તો સંબંધિત સુધારાની પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
આ નિર્ણયથી શું સંદેશ મળે છે?
SIRનો મુખ્ય હેતુ મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ બનાવવાનો છે, પરંતુ પ્રક્રિયા દરમિયાન કોઈ પાત્ર નાગરિકનું નામ છૂટી ન જાય તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે. ચૂંટણી પંચે હવે 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ અભિયાન શરૂ કરવાનો નિર્ણય લઈને આ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.
હાલની વ્યવસ્થા હેઠળ અધિકારીઓ SIR પહેલાં અને પછીની યાદીની સરખામણી કરશે, છૂટી ગયેલા મતદારોને ઓળખવાનો પ્રયાસ કરશે અને જરૂર પડે ત્યાં Form 6 મારફતે તેમના નામ ફરી ઉમેરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરશે.
એટલે જો કોઈ પાત્ર મતદારનું નામ મતદાર યાદીમાં જોવા મળતું નથી, તો હવે તેની પાસે ફરી અરજી કરવાની તક છે. આગામી દિવસોમાં આ વિશેષ અભિયાન દરમિયાન કેટલા છૂટી ગયેલા મતદારોના નામ ફરી મતદાર યાદીમાં ઉમેરાય છે તેના પર નજર રહેશે.
