દવા લેતી વખતે કેટલું પાણી પીવું? આ નાની ભૂલ દવાની અસરને પણ કરી શકે છે અસરગ્રસ્ત
બીમારી આવે ત્યારે ડોક્ટરની સલાહ મુજબ દવા લેવી આપણા રોજિંદા જીવનનો સામાન્ય ભાગ છે. પરંતુ દવા ક્યારે લેવી, જમ્યા પહેલાં કે પછી લેવી અને દિવસમાં કેટલી વાર લેવી તેની જેટલી ચર્ચા થાય છે, એટલું જ મહત્વ દવા કઈ રીતે ગળવી તેની પણ છે. ખાસ કરીને ગોળી કે કેપ્સ્યુલ લેતી વખતે કેટલું પાણી પીવામાં આવે છે, તેના પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
ઘણા લોકો ગોળી મોંમાં મૂકીને માત્ર એક-બે ઘૂંટ પાણી પી લે છે અને માને છે કે દવા પેટ સુધી પહોંચી ગઈ હશે. કેટલાક લોકો તો પાણી વગર જ ગોળી ગળી જવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ આવું કરવાથી ગોળી ગળા અથવા અન્નનળીમાં અટવાઈ શકે છે અને બળતરા, દુખાવો કે અન્ય તકલીફ થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે મોટાભાગની ગોળીઓ પૂરતા પાણી સાથે લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
દવા સાથે પાણી શા માટે જરૂરી છે?
ગોળી ગળ્યા પછી તે અન્નનળીમાંથી પસાર થઈને પેટ સુધી પહોંચે છે. પૂરતું પાણી હોય તો ગોળીને નીચે જવામાં સરળતા રહે છે. બીજી તરફ પાણી ખૂબ ઓછું હોય તો ગોળી અન્નનળીની દિવાલ સાથે ચોંટી શકે છે.
આ સ્થિતિમાં ગળવામાં મુશ્કેલી, છાતીમાં બળતરા, દુખાવો અથવા અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે. કેટલીક દવાઓ અન્નનળીમાં અટવાઈને સ્થાનિક બળતરા પણ કરી શકે છે. તેથી દવા લેતી વખતે પાણી માત્ર ગોળી ગળવા માટે જ નહીં, પરંતુ દવા યોગ્ય રીતે પેટ સુધી પહોંચે તે માટે પણ મહત્વનું છે.
એક-બે ઘૂંટ નહીં, સામાન્ય રીતે એક ગ્લાસ પાણી
સામાન્ય રીતે મોટાભાગની મૌખિક દવાઓ ગળતી વખતે એક સંપૂર્ણ ગ્લાસ એટલે કે આશરે 200થી 250 મિલીલીટર પાણી લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. ખાસ કરીને મોટી ગોળી અથવા કેપ્સ્યુલ હોય ત્યારે માત્ર થોડા ઘૂંટ પાણી પૂરતા ન હોઈ શકે.
જોકે, દરેક દવા માટે પાણીની ચોક્કસ માત્રા એકસરખી નથી. દવાના પ્રકાર, વ્યક્તિની ઉંમર, સ્વાસ્થ્ય અને ડોક્ટરની સૂચના પ્રમાણે તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી દવાના પેકેટ પર આપવામાં આવેલી સૂચનાઓને ધ્યાનથી વાંચવી જરૂરી છે.
TV9 ગુજરાતી દ્વારા પ્રકાશિત માહિતીમાં પણ જણાવાયું છે કે દવા લેતી વખતે ખૂબ ઓછું પાણી પીવાથી ગોળી ગળા અથવા અન્નનળીમાં અટવાઈ જવાની શક્યતા રહે છે.
પાણીની જગ્યાએ જ્યુસ કે ઠંડું પીણું લઈ શકાય?
દવા ગળવા માટે પાણી સૌથી સામાન્ય અને યોગ્ય વિકલ્પ છે. પોતાની મરજીથી દવાને જ્યુસ, સોફ્ટ ડ્રિંક, ચા, કોફી કે અન્ય પીણાં સાથે લેવાની આદત ન રાખવી જોઈએ.
કારણ કે કેટલીક દવાઓ ખોરાક અથવા ચોક્કસ પીણાં સાથે લેવાથી શરીરમાં દવાની અસર બદલાઈ શકે છે. કેટલાક પ્રકારની દવાઓ માટે દૂધ, જ્યુસ અથવા અન્ય પીણાં સાથે લેવાની મનાઈ પણ હોઈ શકે છે.
એટલે જો દવાના પેકેટ પર ખાસ સૂચના આપવામાં આવી હોય તો તેનું પાલન કરવું જોઈએ. ખાસ કરીને નિયમિત દવા લેતા દર્દીઓએ કોઈ પણ પીણું દવા સાથે લેતા પહેલાં ડોક્ટર અથવા ફાર્માસિસ્ટની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
દવા લીધા પછી તરત સૂઈ જવાની ભૂલ ન કરો
દવા ગળ્યા બાદ તરત પથારીમાં આડી પડી જવાની આદત પણ કેટલીક પરિસ્થિતિમાં મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. જો ગોળી અન્નનળીમાં અટવાઈ જાય તો લાંબા સમય સુધી ત્યાં રહીને બળતરા અથવા નુકસાન કરી શકે છે.
આ કારણે કેટલીક દવાઓ માટે ગોળી લીધા પછી તરત ન સૂવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. ખાસ કરીને જે દવાઓ અન્નનળીમાં બળતરા કરી શકે છે, તેમાં આ બાબત વધુ મહત્વની બને છે. ચોક્કસ દવા માટે કેટલો સમય સીધા બેસવું કે ઊભા રહેવું તે દવાના પેકેટ અથવા ડોક્ટરની સૂચના પ્રમાણે નક્કી કરવું જોઈએ.
શું વધારે પાણી પીવાથી દવા વધુ અસરકારક બને છે?
અહીં પણ એક ગેરસમજથી બચવું જરૂરી છે. દવા લેતી વખતે પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે દવા સાથે ખૂબ જ વધારે પાણી પીવાથી દવા વધુ ઝડપથી કે વધુ અસરકારક રીતે કામ કરશે.
શરીરને જરૂરી પાણીની માત્રા વ્યક્તિ પ્રમાણે બદલાય છે. ઉંમર, હવામાન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, આહાર અને સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ પ્રમાણે પાણીની જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે. વધુ પડતું પાણી પીવું પણ હંમેશા ફાયદાકારક નથી અને કેટલાક લોકોમાં તે નુકસાનકારક બની શકે છે.
તેથી દવા સાથે યોગ્ય માત્રામાં પાણી લેવું મહત્વનું છે, પરંતુ આખા દિવસ દરમિયાન કેટલું પાણી પીવું તે અલગ બાબત છે.
કેટલીક દવાઓમાં ખાસ કાળજી જરૂરી
દરેક દવા શરીરમાં એકસરખી રીતે કામ કરતી નથી. કેટલીક દવાઓ ખાલી પેટે લેવાની હોય છે, કેટલીક ભોજન સાથે અથવા ભોજન પછી લેવાની હોય છે, જ્યારે કેટલીક દવાઓ માટે પાણી સિવાયનું કોઈ પણ પીણું ટાળવાનું કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક થાઇરોઇડની દવાઓ ખાલી પેટે માત્ર પાણી સાથે લેવાની સૂચના હોઈ શકે છે. કેટલાક આયર્ન સપ્લિમેન્ટ્સ માટે પણ ચોક્કસ ખોરાક અને પીણાંથી અંતર રાખવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કેટલીક દવાઓ અન્નનળીમાં બળતરા કરી શકે છે, તેથી તેને પૂરતા પાણી સાથે લેવું અને લીધા પછી તરત ન સૂવું જરૂરી બની શકે છે.
આથી કોઈ એક સામાન્ય નિયમ દરેક દવા પર લાગુ કરવો યોગ્ય નથી.
‘દવા સાથે પાણી ઓછું પીવાથી કંઈ નહીં થાય’ એવું ન માનશો
ઘણા લોકો વર્ષોથી દવા લેતા હોવા છતાં પાણીની માત્રા અંગે ખાસ ધ્યાન આપતા નથી. ખાસ કરીને વૃદ્ધો અથવા ગળવામાં તકલીફ ધરાવતા લોકો માટે ગોળી ગળતી વખતે પૂરતું પાણી લેવું વધુ મહત્વનું બની શકે છે.
જો દવા લેતી વખતે વારંવાર ગળામાં ગોળી અટકતી હોય, ગળવામાં દુખાવો થતો હોય, છાતીમાં બળતરા રહેતી હોય અથવા દવા લીધા પછી અસામાન્ય તકલીફ અનુભવાતી હોય તો તેને સામાન્ય માનીને અવગણવી નહીં. આવી સ્થિતિમાં ડોક્ટર અથવા ફાર્માસિસ્ટ સાથે વાત કરવી યોગ્ય છે.
દવા લેતા પહેલાં આ બાબતો પણ તપાસો
દવા લેતી વખતે માત્ર પાણી પર જ નહીં, પરંતુ દવાની સંપૂર્ણ સૂચનાઓ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. ગોળીનું નામ, માત્રા, ક્યારે લેવાની છે અને ભોજન સાથે તેનો સંબંધ શું છે તે તપાસવું જરૂરી છે.
દવાની એક્સપાયરી તારીખ પણ જોવી જોઈએ. ડોક્ટરની સલાહ વગર પોતાની રીતે દવાની માત્રા વધારવી કે ઘટાડવી નહીં. કોઈ જૂની દવા બચી હોય તો માત્ર એ જ લક્ષણો ફરી આવ્યા છે એમ માનીને પોતાની રીતે શરૂ કરવી પણ યોગ્ય નથી.
દવા વિશ્વસનીય ફાર્મસીમાંથી લેવી અને જો કોઈ દવા વિશે શંકા હોય તો ફાર્માસિસ્ટ અથવા ડોક્ટરને પૂછવું વધુ સુરક્ષિત છે.
કિડની કે હૃદયની બીમારી હોય તો ખાસ ધ્યાન રાખો
સામાન્ય વ્યક્તિ માટે દવા સાથે એક ગ્લાસ પાણી લેવાની સલાહ ઘણી દવાઓમાં યોગ્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ જે લોકોને કિડની, હૃદય અથવા લીવરની કેટલીક બીમારીઓ હોય તેમને આખા દિવસના પ્રવાહીનું પ્રમાણ ડોક્ટર નક્કી કરી શકે છે.
કેટલાક દર્દીઓને પાણીનું સેવન મર્યાદિત રાખવાની પણ સલાહ આપવામાં આવે છે. તેથી આવા દર્દીઓએ ‘દવા સાથે વધારે પાણી પીવું એટલે વધારે ફાયદો’ એવું માનવું નહીં. તેમની સારવાર અને પ્રવાહીની જરૂરિયાત વ્યક્તિગત હોય છે.
યાદ રાખો આ સરળ નિયમ
દવા લેવાની વાત આવે ત્યારે એક વાત હંમેશા યાદ રાખવી જોઈએ—ગોળીને માત્ર થોડા ઘૂંટ પાણીથી ગળી લેવી પૂરતી નથી. મોટાભાગની ગોળીઓ માટે પૂરતું પાણી લેવું તેને સરળતાથી અન્નનળીમાંથી પેટ સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે. સામાન્ય રીતે એક સંપૂર્ણ ગ્લાસ પાણી ઉપયોગી રહે છે, પરંતુ દવા પ્રમાણે સૂચના બદલાઈ શકે છે.
સાથે જ દવાને ચા, કોફી, દૂધ કે જ્યુસ સાથે પોતાની રીતે લેવાની ટેવ ન પાડવી, દવા લીધા બાદ તરત સૂઈ ન જવું અને પેકેટ પરની સૂચનાઓ ધ્યાનથી વાંચવી જરૂરી છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે દવા અને પાણીનો નિયમ દરેક વ્યક્તિ અને દરેક દવા માટે એકસરખો નથી. જો દવાના લેબલ પર અલગ સૂચના હોય અથવા ડોક્ટરે કોઈ ખાસ રીત જણાવી હોય તો એ જ સૂચનાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. દવા લેવાની નાની લાગતી આ આદત સારવારને સુરક્ષિત અને યોગ્ય રીતે આગળ વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
