રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ વચ્ચે ભારતની મોટી પહેલ, કિવે કહ્યું- શાંતિ માટેનો આ પ્રસ્તાવ સૌથી વ્યાપક
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અનેક પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. હવે આ કવાયતમાં ભારતની ભૂમિકા અંગે એક મહત્વપૂર્ણ નિવેદન સામે આવ્યું છે. યુક્રેનના વિદેશ મંત્રી એન્ડ્રી સિબિહાએ કહ્યું છે કે રશિયા સાથે સંભવિત યુદ્ધવિરામ માટે કિવને મળેલા ચાર અલગ-અલગ પ્રસ્તાવોમાં ભારતનો પ્રસ્તાવ સૌથી વ્યાપક છે.
સિબિહાના જણાવ્યા અનુસાર યુક્રેનને ભારત ઉપરાંત અમેરિકા, તુર્કી અને ઈજિપ્ત તરફથી પણ યુદ્ધવિરામને લઈને પ્રસ્તાવ મળ્યા છે. જોકે ભારતના પ્રસ્તાવમાં માત્ર એક ક્ષેત્રમાં હુમલા રોકવાની વાત નહીં પરંતુ ઊર્જા માળખું અને બ્લેક સી એટલે કે કાળા સમુદ્ર સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને એકસાથે જોવામાં આવ્યા છે. યુક્રેને પણ આ પ્રકારના સંયુક્ત યુદ્ધવિરામ પર વિચાર કરવાની તૈયારી દર્શાવી છે.
ભારતના પ્રસ્તાવને કેમ ગણાવ્યો સૌથી વ્યાપક?
યુક્રેનના વિદેશ મંત્રી એન્ડ્રી સિબિહાએ પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં જણાવ્યું કે કિવ પાસે હાલમાં ચાર પ્રસ્તાવ છે અને તેમાં ભારતનો પ્રસ્તાવ સૌથી વ્યાપક છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ભારતે પહેલી વખત આ શાંતિ પ્રક્રિયામાં પોતાની ભૂમિકા ભજવવાની તૈયારીનો સંકેત આપ્યો છે.
ભારતનો અભિગમ માત્ર મોરચા પરના હુમલા રોકવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તેમાં ઊર્જા સંબંધિત માળખાં પર હુમલા બંધ કરવા, બંદરો અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ માળખાની સુરક્ષા તથા બ્લેક સીમાં સ્થિતિ સામાન્ય બનાવવાના મુદ્દાઓને પણ જોડવામાં આવ્યા છે. આ કારણે યુક્રેન તેને વધુ વ્યાપક માળખા તરીકે જોઈ રહ્યું છે.
યુદ્ધવિરામમાં ઊર્જા માળખું કેમ મહત્વનું?
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન બંને દેશોની ઊર્જા વ્યવસ્થા અનેક વખત હુમલાનું નિશાન બની છે. વીજળીના પ્લાન્ટ, ઈંધણ અને અન્ય ઊર્જા માળખા પરના હુમલાની અસર સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચી છે.
યુક્રેનનું કહેવું છે કે જો યુદ્ધવિરામની વાત કરવી હોય તો માત્ર સૈન્ય વચ્ચેના હુમલા રોકવાથી પૂરતું નહીં થાય. ઊર્જા માળખા અને બંદરોને નિશાન બનાવતા હુમલા પણ અટકાવવા પડશે.
સિબિહાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે યુક્રેન ઊર્જા ક્ષેત્રમાં સંપૂર્ણ યુદ્ધવિરામ અંગે વિચારવા તૈયાર છે. ખાસ કરીને બંદર માળખાને પણ તેમાં સામેલ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ મુદ્દો ભારતના પ્રસ્તાવના મહત્વના ભાગ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
બ્લેક સીમાં શાંતિ કેમ જરૂરી છે?
રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષમાં બ્લેક સીનું વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક મહત્વ ઘણું મોટું છે. યુક્રેનના અનાજ અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક સપ્લાય માટે આ સમુદ્રી માર્ગ મહત્વપૂર્ણ રહ્યો છે.
તુર્કી અને ઈજિપ્ત તરફથી મળેલા પ્રસ્તાવોમાં પણ બ્લેક સીમાં યુદ્ધવિરામ અને અનાજની નિકાસ ફરી શરૂ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને વૈશ્વિક ખાદ્ય પુરવઠાની દૃષ્ટિએ આ મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારતના પ્રસ્તાવમાં બ્લેક સી અને ઊર્જા ક્ષેત્ર બંનેને એક જ માળખામાં જોવામાં આવ્યા હોવાનું યુક્રેનના વિદેશ મંત્રીએ જણાવ્યું છે. આ સંયોજનને કારણે જ કિવે ભારતની પહેલને અન્ય પ્રસ્તાવો કરતાં વધુ વ્યાપક ગણાવી છે.
અમેરિકા, તુર્કી અને ઈજિપ્તના પ્રસ્તાવ શું છે?
યુક્રેનને મળેલા ચાર પ્રસ્તાવોમાં દરેકનો પોતાનો મુખ્ય મુદ્દો છે. અમેરિકાનો પ્રસ્તાવ મુખ્યત્વે ઊર્જા માળખા પરના હુમલા રોકવા સાથે જોડાયેલો છે. આ મુદ્દો અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોદિમિર ઝેલેન્સ્કી વચ્ચેની ચર્ચામાં પણ સામે આવ્યો હતો.
બીજી તરફ તુર્કી અને ઈજિપ્તના પ્રસ્તાવો બ્લેક સી વિસ્તારમાં યુદ્ધવિરામ અને યુક્રેનના અનાજના વેપારને ફરી સરળ બનાવવાની દિશામાં છે.
ભારતના પ્રસ્તાવમાં ઊર્જા અને બ્લેક સી બંને મુદ્દાઓને સાથે રાખવામાં આવ્યા છે. એટલે યુક્રેનના જણાવ્યા મુજબ તેનો વ્યાપ અન્ય પહેલોની તુલનામાં વધારે છે.
શું યુક્રેન મોરચા પર પણ યુદ્ધવિરામ માટે તૈયાર છે?
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં એક મહત્વની વાત એ પણ છે કે યુક્રેન માત્ર ઊર્જા અને બ્લેક સી સુધીની વાત નથી કરી રહ્યું. સિબિહાએ કહ્યું છે કે કિવ મોરચાની લાઇન એટલે કે જ્યાં રશિયા અને યુક્રેનની સૈન્ય સ્થિતિ સામસામે છે ત્યાં પણ બિનશરતી યુદ્ધવિરામના વિકલ્પ પર વિચાર કરવા તૈયાર છે.
જોકે યુદ્ધવિરામનો કોઈપણ કરાર માત્ર એક દેશની ઇચ્છાથી અમલમાં આવી શકે તેમ નથી. બંને પક્ષોની સંમતિ, શરતો અને તેની દેખરેખ માટેની વ્યવસ્થા પણ જરૂરી બનશે. તેથી હાલની જાહેરાતને યુદ્ધ સમાપ્ત થવાની જાહેરાત તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. આ સમયે તેને રાજદ્વારી સ્તરે ચાલી રહેલા પ્રયાસ તરીકે જ જોવામાં આવી રહી છે.
પુતિને પણ મોદીના પ્રયાસોની કરી પ્રશંસા
ભારતના પ્રયાસ અંગે યુક્રેન તરફથી નિવેદન આવ્યાના થોડા સમય પહેલાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને પણ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના શાંતિ પ્રયાસો અંગે સકારાત્મક વાત કરી હતી.
પુતિને કહ્યું હતું કે મોદી રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષનો અંત લાવવાનો મુદ્દો સતત ઉઠાવે છે અને તેમના વિચારો બંને પક્ષોને સ્વીકારી શકાય તેવા ઉકેલ તરફ લઈ જવા માટે ઉપયોગી છે. રશિયન નેતાનું આ નિવેદન પણ એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ભારતની ભૂમિકા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચા વધી રહી છે.
આ નિવેદનનું મહત્વ એટલા માટે પણ છે કે ભારતે શરૂઆતથી જ રશિયા અને યુક્રેન બંને સાથે રાજદ્વારી સંપર્ક જાળવી રાખ્યો છે. ભારત તરફથી વારંવાર વાતચીત અને રાજદ્વારી માધ્યમથી સંઘર્ષનો ઉકેલ લાવવાની વાત કરવામાં આવી છે.
ભારતની ભૂમિકામાં શું બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે?
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ભારતે અનેક પ્રસંગોએ બંને પક્ષોને વાતચીતના માર્ગે આગળ વધવાની અપીલ કરી છે. પરંતુ હવે યુક્રેનના વિદેશ મંત્રી દ્વારા ભારતના પ્રસ્તાવને સૌથી વ્યાપક ગણાવવું અને ભારતે શાંતિ પ્રક્રિયામાં ભૂમિકા ભજવવાની તૈયારી દર્શાવવી એ રાજદ્વારી દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર વિકાસ છે.
ભારતના રશિયા સાથે લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે, જ્યારે યુક્રેન સાથે પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રાજદ્વારી સંપર્ક વધ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં બંને પક્ષો સાથે વાતચીત કરવાની ભારતની ક્ષમતા શાંતિ પ્રયાસોમાં ઉપયોગી બની શકે છે.
જોકે આનો અર્થ એ નથી કે ભારત મધ્યસ્થી તરીકેની ભૂમિકા સત્તાવાર રીતે સંભાળી ચૂક્યું છે અથવા યુદ્ધના અંત માટે કોઈ અંતિમ સમજૂતી થઈ ગઈ છે. હાલની માહિતી મુજબ ચર્ચા અને પ્રસ્તાવના સ્તરે રાજદ્વારી પ્રયાસો આગળ વધી રહ્યા છે.
શું આ યુદ્ધ હવે સમાપ્ત થવાની નજીક છે?
ભારતના પ્રસ્તાવને યુક્રેન તરફથી મળેલી માન્યતા ચોક્કસપણે રાજદ્વારી રીતે મહત્વપૂર્ણ વિકાસ છે, પરંતુ તેનાથી તરત જ યુદ્ધ સમાપ્ત થશે એવું કહેવું વહેલું છે.
હજુ પણ રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે સૈન્ય હુમલા ચાલુ છે. 2 ઓક્ટોબરે રશિયન હવાઈ હુમલાઓને કારણે કિવના કેટલાક પુલો પર પણ અસર પડી હતી. બીજી તરફ ઊર્જા માળખા અને અન્ય વ્યૂહાત્મક સ્થળોને લઈને બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ચાલુ છે. એટલે યુદ્ધવિરામની વાતચીત અને જમીની હકીકત વચ્ચે હજુ મોટું અંતર છે.
હવે મુખ્ય સવાલ એ રહેશે કે ભારત, અમેરિકા, તુર્કી અને ઈજિપ્તના પ્રસ્તાવો પર રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે કેટલી સહમતિ બની શકે છે. ઊર્જા માળખા પર હુમલા રોકવા અને બ્લેક સી વિસ્તારમાં સુરક્ષિત વ્યવસ્થા ઊભી કરવી શરૂઆતના પગલા બની શકે છે.
જો બંને પક્ષ કોઈ મર્યાદિત યુદ્ધવિરામ પર સંમત થાય તો તે આગળની મોટી વાતચીત માટેનું વાતાવરણ બનાવી શકે છે. પરંતુ તેના માટે બંને દેશોની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ અને પરસ્પર વિશ્વાસ જરૂરી રહેશે.
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે યુક્રેન ખુદ ભારતના પ્રસ્તાવને ચાર આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલોમાં સૌથી વ્યાપક ગણાવી રહ્યું છે. સાથે જ રશિયન રાષ્ટ્રપતિ પુતિને પણ વડાપ્રધાન મોદીના શાંતિ સંબંધિત વિચારોને સકારાત્મક ગણાવ્યા છે. તેમ છતાં યુદ્ધવિરામ કે શાંતિ સમજૂતી સુધી પહોંચવા માટે હજુ અનેક રાજદ્વારી અને સૈન્ય પડકારો પાર કરવા પડશે.
