ગુજરાતના 6 જિલ્લાઓમાં AI ડ્રોનથી મચ્છરોના ઉત્પત્તિ કેન્દ્રોની ઓળખ, વૈશ્વિક સ્તરે મોડલની ચર્ચા
આજના આધુનિક યુગમાં જ્યાં ટેકનોલોજી દરેક ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવી રહી છે, ત્યાં જાહેર આરોગ્ય (Public Health) જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં પણ હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડ્રોન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ એક નવો આશાનો કિરણ બનીને ઉભર્યો છે. ભારતમાં દર વર્ષે મલેરિયા, ડેન્ગ્યુ, ચિકનગુનિયા અને ફાઈલેરિયા જેવા મચ્છરજન્ય રોગો લાખો લોકોને અસર કરે છે. આ રોગચાળાને નાથવા માટે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ સામે ઘણા પડકારો રહ્યા છે, પરંતુ ગુજરાતના એક હોનહાર ડ્રોન-ટેક સ્ટાર્ટઅપે આ સમસ્યાનો એવો ટેકનિકલ ઉકેલ શોધ્યો છે જેની નોંધ હવે વૈશ્વિક સ્તરે પણ લેવાઈ રહી છે.
ગુજરાત સ્થિત ‘પ્રાઇમ યુએવી પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ (Prime UAV Pvt. Ltd.) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા AI/ML આધારિત મચ્છરજન્ય રોગચાળા નિયંત્રણ મોડલે તાજેતરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે આકર્ષણ જમાવ્યું છે. ૨૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ યોજાયેલી એક ખાસ અને ઉચ્ચ સ્તરીય સંયુક્ત બેઠકમાં વિશ્વવિખ્યાત ‘બિલ એન્ડ મિલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન’ (Bill & Melinda Gates Foundation, USA) અને ‘ટાટા આઈએચએફ’ (Tata IHF – Tata Trusts) ના ૧૭ સભ્યોના વૈશ્વિક પ્રતિનિધિમંડળે પ્રાઇમ યુએવીના આ નવતર પ્રયોગ અને ટેકનોલોજીનું સીધું નિદર્શન નિહાળ્યું હતું.
ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન અને ટાટા IHF ડેલીગેશનનું વિશેષ આગમન
ભારતમાં મચ્છર અને વેક્ટર-બોર્ન (Vector-borne) રોગચાળા પર કાયમી કાબૂ મેળવવા માટે અદ્યતન, ચોક્કસ અને ઝડપી ઉપાયોની શોધમાં નીકળેલા આ આંતરરાષ્ટ્રીય ડેલિગેશને ગુજરાતના સ્ટાર્ટઅપ મોડલને ખૂબ જ બારીકાઈથી સમજ્યું હતું. ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ યોજાયેલી આ મહત્ત્વપૂર્ણ બેઠકમાં માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિઓ જ નહીં, પરંતુ ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) તેમજ ગુજરાત સરકારના આરોગ્ય વિભાગના ૯ જેટલા ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને વિષય નિષ્ણાતો પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
આ સંયુક્ત બેઠકનો મુખ્ય હેતુ એ સમજવાનો હતો કે કેવી રીતે ડિજિટલ અને ડ્રોન ટેકનોલોજી દ્વારા જમીની સ્તરે આરોગ્ય સેવાઓમાં સકારાત્મક બદલાવ લાવી શકાય છે. પ્રતિનિધિઓએ પ્રાઇમ યુએવી દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી ટેકનોલોજી અને તેનાથી મળેલા વાસ્તવિક પરિણામો અંગે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી.
‘પ્રાઇમ યુએવી’ની ક્રાંતિકારી ટેકનોલોજી: ડ્રોન ઇન્ટેલિજન્સ અને AI/ML
જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રે મચ્છરોના ઉપદ્રવને અટકાવવાનો સૌથી અસરકારક રસ્તો છે – પોરા નાશ (Larval Source Management – LSM). પરંતુ શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં એવી ઘણી જગ્યાઓ હોય છે, જ્યાં માનવ પહોંચ અશક્ય અથવા અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. જેમ કે, બંધ પડેલી બિલ્ડિંગોના ધાબા, વિશાળ જળાશયો, કાદવ-કીચડવાળા વિસ્તારો, ઘીચ ઝાડીઓ કે બંધ ગટરો.
પ્રાઇમ યુએવીએ આ જ પડકારને તકમાં ફેરવ્યો છે. તેમણે ડ્રોન ઇન્ટેલિજન્સ મારફતે ‘એડવાન્સ લાર્વલ સોર્સ મેનેજમેન્ટ’ (Advance LSM through Drone Intelligence) સહિતની ચાર અત્યાધુનિક તકનીકો તૈયાર કરી છે.
આ ટેકનોલોજી કેવી રીતે કામ કરે છે?
દુર્ગમ વિસ્તારોનું મેપિંગ: AI અને Machine Learning (ML) સ્માર્ટ કેમેરાથી સજ્જ ડ્રોન માનવ પહોંચથી દૂર હોય તેવા સ્થળો પર ઉડાન ભરે છે.
મચ્છર ઉત્પત્તિ કેન્દ્રોની ઓળખ: ડ્રોનમાં રહેલું AI મોડલ પાણીના ભરાવા અને મચ્છરના પોરા (Larvae) ઉત્પન્ન થઈ શકે તેવા સંભવિત વિસ્તારોને ચોક્કસપણે સ્કેન કરીને ઓળખી કાઢે છે.
રિયલ-ટાઇમ ડેટા ટ્રાન્સફર: ડ્રોન દ્વારા ભેગી કરાયેલી માહિતી તુરંત જ જીઓ-ટેગિંગ સાથે આરોગ્ય વિભાગની ગ્રાઉન્ડ ફિલ્ડ ટીમ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
ચોક્કસ અને ત્વરિત કાર્યવાહી: ડેટાના આધારે આરોગ્ય કર્મચારીઓ સીધા જ તે ચોક્કસ સ્થળે જઈને દવાનો છંટકાવ અથવા અન્ય નિવારક પગલાં લઈ શકે છે, જેથી સમય અને સંસાધનો બંનેની બચત થાય છે.
ગુજરાતના છ જિલ્લાઓમાં પ્રાયોગિક અમલીકરણ અને સફળતા
આ ટેકનોલોજી માત્ર કાગળ કે લેબોરેટરી પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ જમીની સ્તરે તેની સફળતા સાબિત થઈ ચૂકી છે. પ્રાઇમ યુએવી દ્વારા ગુજરાત સરકારના આરોગ્ય તંત્ર સાથે સંકલન સાધીને રાજ્યના વિવિધ નાના-મોટા અને પડકારજનક ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં આ મોડલ અમલી બનાવવામાં આવ્યું છે.
જેમાં મુખ્યત્વે ગાંધીનગર, અમદાવાદ, રાજકોટ, જૂનાગઢ, આણંદ અને મહેસાણા જિલ્લાઓમાં સફળતાપૂર્વક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. આ વિસ્તારોમાં મલેરિયા, ડેન્ગ્યુ અને ફાઈલેરિયા જેવા ઘાતક રોગોનો ઉપદ્રવ ઘટાડવામાં આ ટેકનોલોજી ખૂબ જ આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે. સ્થાનિક આરોગ્ય વિભાગને અગાઉ જે વિસ્તારોમાં તપાસ કરતા અઠવાડિયાં લાગતા હતા, ત્યાં ડ્રોનની મદદથી કલાકોમાં ચોક્કસ માહિતી મળવા લાગી હતી.
ગુજરાત મોડલ હવે વૈશ્વિક સ્તરે લાગુ કરવાની તૈયારી
આ સફળ ઇનોવેશન અંગે માહિતી આપતા પ્રાઇમ યુએવી પ્રા. લિ. ના સીઈઓ પ્રદિપ પટેલ અને સીટીઓ હિતેન પટેલે જણાવ્યું હતું કે, બિલ એન્ડ મિલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન અને ટાટા IHF ના પ્રતિનિધિઓ આ ટેકનોલોજી સાથે સરકારી અધિકારીઓ અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફના વાસ્તવિક અનુભવોની માહિતી એકત્રિત કરી રહ્યા છે.
વિશ્વના ઘણા દેશો ખાસ કરીને આફ્રિકા અને એશિયાના વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો આજે પણ મચ્છરજન્ય રોગોની ગંભીર સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે. ગેટ્સ ફાઉન્ડેશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતમાં સફળ રહેલા આ AI/ML આધારિત ડ્રોન મોડલનો અભ્યાસ કરીને તેને વિશ્વના અન્ય દેશોમાં પણ જાહેર આરોગ્ય સુરક્ષા માટે લાગુ કરવાનો છે.
