UNSCમાં ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ: વીટો પાવર વગર કાયમી સભ્યપદ સ્વીકાર્ય નહીં, સમાન અધિકારોની માંગ
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)માં સુધારાની માંગને લઈને ભારતે ફરી એકવાર પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. ભારતનું કહેવું છે કે જો સુરક્ષા પરિષદમાં નવા કાયમી સભ્યો ઉમેરવામાં આવે, તો તેમને પણ વર્તમાન કાયમી સભ્યોની જેમ વીટો પાવર મળવી જોઈએ. માત્ર કાયમી સભ્યપદ આપીને સમાન અધિકારો ન આપવા એ વૈશ્વિક સ્તરે અસમાનતાને વધુ મજબૂત બનાવશે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સુરક્ષા પરિષદમાં વાસ્તવિક સુધારા માટે સભ્યપદ અને નિર્ણય લેવાની સત્તા બંનેમાં ફેરફાર જરૂરી છે.
ભારતે શા માટે ઉઠાવ્યો વીટો પાવરનો મુદ્દો?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સ્થાપના 1945માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વિશ્વમાં શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવવાનો છે. જોકે, આજના સમયમાં વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક પરિસ્થિતિમાં મોટા ફેરફારો થયા છે. ભારત સહિત અનેક દેશો માને છે કે સુરક્ષા પરિષદનું હાલનું માળખું આજની દુનિયાનું યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી.
હાલમાં સુરક્ષા પરિષદમાં કુલ 15 સભ્યો છે. તેમાં પાંચ કાયમી સભ્યો—અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીન—નો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચેય દેશો પાસે વીટો પાવર છે. તેનો અર્થ એ છે કે મહત્વપૂર્ણ ઠરાવ પર જરૂરી સમર્થન મળ્યું હોય, છતાં કોઈ એક કાયમી સભ્ય નકારાત્મક મત આપે તો તે ઠરાવ પસાર થતો અટકી શકે છે.
ભારતના મતે, આ સત્તા માત્ર પાંચ દેશો સુધી મર્યાદિત રહેવી યોગ્ય નથી, ખાસ કરીને જ્યારે દુનિયાની વસ્તી, અર્થતંત્ર અને વૈશ્વિક જવાબદારીઓમાં અન્ય દેશોનો ફાળો પણ નોંધપાત્ર છે.
ભારતની માંગ શું છે?
ભારત લાંબા સમયથી સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ભારતનું કહેવું છે કે વસ્તી, અર્થતંત્ર, લોકશાહી વ્યવસ્થા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના શાંતિ જાળવણી અભિયાનોમાં યોગદાન જેવા માપદંડો પ્રમાણે તેને કાયમી સભ્યપદ મળવું જોઈએ.
ભારતના સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં કાયમી પ્રતિનિધિ હરીશ પરવતનેનીએ જણાવ્યું હતું કે સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા માત્ર બિનકાયમી બેઠકોની સંખ્યા વધારવાથી થઈ શકશે નહીં. કાયમી સભ્યોની સંખ્યા અને તેમની નિર્ણય લેવાની સત્તામાં પણ ફેરફાર થવો જોઈએ.
ભારતનું વલણ છે કે જ્યાં સુધી વીટો પાવર અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી નવા કાયમી સભ્યોને પણ તે અધિકાર મળવો જોઈએ. જો નવા સભ્યોને વીટો વગર કાયમી સ્થાન આપવામાં આવે, તો સુરક્ષા પરિષદમાં બે પ્રકારના કાયમી સભ્યો ઊભા થશે અને અસમાનતા યથાવત્ રહેશે.
વીટો પાવરનો ઉપયોગ ચર્ચાનો વિષય
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષો દરમિયાન વીટો પાવરના ઉપયોગને લઈને ચર્ચા વધી છે. ઘણી વખત કાયમી સભ્યોના મતભેદોને કારણે મહત્વપૂર્ણ ઠરાવો અટકી જાય છે. ભારતનું માનવું છે કે વીટોનો ઉપયોગ વૈશ્વિક શાંતિ અને સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબદારીપૂર્વક થવો જોઈએ, નહીં કે માત્ર કોઈ દેશના રાજકીય હિતોને આગળ વધારવા માટે.
ભારતે સુરક્ષા પરિષદમાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને અસરકારક કામગીરી વધારવાની પણ જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે. આ માટે સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા સાથે લેખિત પ્રસ્તાવોના આધારે વાટાઘાટો શરૂ કરવાની માંગ કરવામાં આવી છે.
આગળ શું થશે?
સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સભ્ય દેશો વચ્ચે સહમતિ બનાવવી સરળ નથી. વર્તમાન કાયમી સભ્યોના હિતો અને અલગ-અલગ દેશોના પ્રસ્તાવો આ પ્રક્રિયાને જટિલ બનાવે છે.
તેમ છતાં, ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે સુરક્ષા પરિષદને વધુ પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી અને આજની દુનિયાને અનુરૂપ સંસ્થા બનાવવા માટે પ્રયત્ન ચાલુ રાખશે. ભારતની માંગ માત્ર કાયમી બેઠક મેળવવાની નથી, પરંતુ વૈશ્વિક નિર્ણયપ્રક્રિયામાં સમાન અધિકારો અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાની પણ છે.
