ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો પર ઉઠી રહેલા સવાલો પર સુપ્રીમ કોર્ટની અત્યંત આકરી અને મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી
દેશની લોકશાહી અને ચૂંટણી સંસ્થાઓની પારદર્શિતા અંગે રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં ચાલી રહેલી ઉથલપાથલ વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી હાથ ધરી છે. ચૂંટણી પંચની કામગીરી, નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદી સંબંધિત એસઆઈઆર (SIR) ની પ્રક્રિયા સામે દાખલ કરવામાં આવેલી અનેક અરજીઓ પર સુનાવણી કરતા સર્વોચ્ચ અદાલતે ખૂબ જ સૂચક ટિપ્પણીઓ કરી છે.
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ જજોની વિશેષ બેન્ચે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે કોર્ટ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને તેની સાથે જોડાયેલા તમામ પાસાઓની ગંભીરતાથી તપાસ કરશે. અદાલતે આ કેસની આગામી સુનાવણી ૧૭ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ નિર્ધારિત કરી છે, જે દરમિયાન અરજદારોને ચૂંટણી પંચ દ્વારા અગાઉ દાખલ કરવામાં આવેલા સંયુક્ત સોગંદનામા સામે પોતાના વિગતવાર જવાબો રજૂ કરવાની તક મળશે.
નિર્ણયોમાં સર્વસંમતિ અને આંતરિક ફાઇલો સાચવવાની માંગ
આ મામલો મુખ્યત્વે ચૂંટણી પંચ દ્વારા લેવામાં આવતા નિર્ણયો અને એસઆઈઆર પ્રક્રિયાની આંતરિક પારદર્શિતા વિશે ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો સાથે જોડાયેલો છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી અને વિપક્ષી ‘ઇન્ડિયા’ બ્લોકના અગ્રણી નેતાઓ તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ એ.એમ. સિંઘવીએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ એક મહત્વપૂર્ણ માંગણી મૂકી હતી.
સિંઘવીએ દલીલ કરી હતી કે આ કેસમાં એ જાણવું અનિવાર્ય છે કે ચૂંટણી પંચે કઈ કાનૂની પ્રક્રિયા અને ચર્ચા હેઠળ એસઆઈઆર હાથ ધરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તેમણે કોર્ટને વિનંતી કરી હતી કે પંચની ફાઇલોમાં નોંધવામાં આવેલા આંતરિક નિરીક્ષણો અને અધિકારીઓ વચ્ચેના સંવાદોને સુરક્ષિત રાખવા માટે યોગ્ય નિર્દેશો જારી કરવામાં આવે, જેથી નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં તમામ સભ્યોની વાસ્તવિક સર્વસંમતિની પારદર્શિતા ચકાસી શકાય. આ બેન્ચમાં ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત ઉપરાંત જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી મોહના પણ સામેલ છે.
ચૂંટણી પંચનું સંયુક્ત સોગંદનામું અને કાનૂની આધાર
અગાઉ, ચૂંટણી પંચ વતી સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મજબૂત અને સંયુક્ત સોગંદનામું દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સોગંદનામા પર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર તેમજ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ હસ્તાક્ષર કર્યા છે. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં એસઆઈઆર યોજવા સંબંધિત તમામ આદેશો ત્રણેય સભ્યો દ્વારા સર્વાનુમતે લેવામાં આવ્યા હતા.
સોગંદનામામાં ગત વર્ષ ૨૦૨૫ ની ૨૪ જૂન, ૨૭ ઑક્ટોબર તેમજ આ વર્ષે ૧૪ મેના રોજ જારી કરાયેલા આદેશોનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પંચે દલીલ કરી છે કે આ તમામ નિર્ણયો ભારતના બંધારણની કલમ ૩૨૪ અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો (નિમણૂક, સેવાની શરતો અને કાર્યકાળ) અધિનિયમ, ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૮ ની સત્તાઓ અનુસાર જ લેવામાં આવ્યા છે.
ફોર્મ-૬ માં ફેરફાર અને કાનૂની દલીલો
સુનાવણી દરમિયાન તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ના સાંસદ ડોલા સેન તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ મેનકા ગુરુસ્વામીએ ચૂંટણી પંચની કાર્યશૈલી પર આકરા પ્રહારો કર્યા હતા. તેમણે આક્ષેપ કર્યો હતો કે નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-૬ (Form-6) માં મનસ્વી ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે અને સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી હોવાનો દાવો કરતી એક પ્રેસ રિલીઝ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી.
જોકે, ચૂંટણી પંચના વરિષ્ઠ વકીલ મનિન્દર સિંહે આ તમામ દલીલોને સખત શબ્દોમાં ફગાવી દીધી હતી અને તેને માત્ર રાજકીય નિવેદનબાજી ગણાવી હતી. પંચે પોતાના સોગંદનામામાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે મતદાર નોંધણી નિયમો, ૧૯૬૦ હેઠળના ફોર્મ-૬ માં કોઈ ફેરફાર કરાયો નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલ વધારાની ઘોષણા (Declaration) માં જમીની મેપિંગની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ કરવા માટે જરૂરી સુધારા કરાયા છે.
આગામી સુનાવણી અને કેસનું ભવિષ્ય
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત ગત ૨૩ સપ્ટેમ્બરના રોજ અખબારી અહેવાલો પ્રકટ થયા બાદ થઈ હતી, જેના પર સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વયંભૂ સંજ્ઞાન લઈને મામલો હાથ પર લીધો હતો. સર્વોચ્ચ અદાલતે હવે આ કેસની આગામી સુનાવણી ૧૭ નવેમ્બરે નિશ્ચિત કરી છે.
આગામી તારીખે અરજદારો ચૂંટણી પંચના સોગંદનામાના જવાબમાં પોતાના કાઉન્ટર એફિડેવિટ દાખલ કરશે. કોર્ટમાં પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયા, સર્વસંમતિના દાવાઓ અને ફોર્મમાં કરાયેલા ફેરફારો અંગે વિસ્તૃત કાનૂની મંથન થશે, જે દેશની આગામી ચૂંટણી પ્રણાલી પર ઊંડી અસરો છોડી શકે છે.
