કાયદાનો આ નવો નિયમ જાણીને ચોંકી જશો! કોર્ટે સાસુ અને નણંદને આપી દીધી સૌથી મોટી રાહત.
મહિલાઓને ઘરેલુ હિંસા સામે રક્ષણ આપવા માટે દેશમાં ‘પ્રોટેક્શન ઓફ વિમેન ફ્રોમ ડોમેસ્ટિક વાયલન્સ એક્ટ, ૨૦૦૫’ (Domestic Violence Act) લાગુ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ, આ કાયદા હેઠળ થતી કાર્યવાહી દરમિયાન કાયદાકીય જોગવાઈઓનું યોગ્ય પાલન કરવું તેટલું જ જરૂરી છે. તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, ઘરેલુ હિંસાના કેસમાં જો પતિ અદાલતમાં હાજર ન થાય, તો તેના કારણે પરિવારની મહિલા સગાંઓને (જેમ કે સાસુ કે નણંદ) તેઓ જે ઘરમાં રહે છે તેમાંથી બહાર કાઢી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ અરાવિંદ કુમાર અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલીની બેન્ચે આ ચૂકાદો આપતા જણાવ્યું કે, કાયદો મહિલાઓને રક્ષણ આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે અને તેની જોગવાઈઓનો ઉપયોગ પરિવારની અન્ય મહિલાઓ સામે ગેરકાયદેસર રીતે થઈ શકે નહીં.
ડોમેસ્ટિક વાયલન્સ એક્ટની કલમ ૧૯(૧)(બી) અને તેની જોગવાઈ
સુપ્રિમ કોર્ટે આ કેસની સુનાવણી કરતી વખતે કાયદાની ટેકનિકલ જોગવાઈઓને વિગતવાર રજૂ કરી હતી. અદાલતે નોંધ્યું કે, ડોમેસ્ટિક વાયલન્સ એક્ટની કલમ ૧૯(૧)(બી) હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટને રક્ષણ આદેશો (Protection Orders) આપવાની અને જરૂર પડે તો કોઈ વ્યક્તિને સામાજિક/સહિયારા ઘર (Shared Household) માંથી દૂર કરવાનો નિર્દેશ આપવાની સત્તા છે.
પરંતુ, આ જ કલમમાં એક સ્પષ્ટ અપવાદ (Proviso) પણ આપવામાં આવ્યો છે. કાયદામાં સ્પષ્ટ લખાયું છે કે: “આ કલમ હેઠળ કોઈ પણ મહિલા સામે તેને ઘર બહાર કાઢવાનો આદેશ આપી શકાશે નહીં.”
અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, આ સ્પષ્ટ કાનૂની જોગવાઈ જ નીચલી અદાલતો દ્વારા કરવામાં આવેલી ભૂલનો પૂર્ણ જવાબ છે. કોઈ પણ સંજોગોમાં, મહિલાઓને તે રહેણાંક પરિસરમાંથી કાઢી મૂકી શકાય નહીં જ્યાં તેઓ પહેલેથી જ વસવાટ કરી રહી હોય, ભલે પછી પતિ અદાલતી કાર્યવાહીથી ભાગી રહ્યો હોય.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ અને ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટનો આદેશ
આ સમગ્ર વિવાદ શાહજહાં અને અન્ય (ફરિયાદી મહિલાના સાસુ અને નણંદો) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી ફોજદારી અપીલમાંથી ઊભો થયો હતો. આ બાબતની વિગત એવી છે કે, યાસ્મીન નામની મહિલાએ તેના પતિ સોનુ સામે 2005 ના એક્ટની કલમ ૧૨ હેઠળ મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. તેણે પોતાના અને પોતાની સગીર પુત્રી માટે દર મહિને ₹૨૫,૦૦૦ નું ભરણપોષણ, સુરક્ષા અને સહિયારી મિલકતને વેચવા સામે વચગાળાનો સ્ટે માંગ્યો હતો.
આ કેસ લગભગ અઢી વર્ષ (૨ વર્ષ અને ૬ મહિના) કરતાં પણ વધુ સમયથી મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ રહ્યો હતો. કાર્યવાહીમાં થઈ રહેલા વિલંબથી કંટાળીને યાસ્મીને ઝડપી નિકાલ માટે ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા.
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે ફરિયાદીનો પતિ સોનુ સાઉદી અરેબિયામાં રહે છે અને અદાલતની કાર્યવાહી ટાળી રહ્યો છે. હાઈકોર્ટે તેના આધારે સાસુ અને નણંદના વકીલને આદેશ આપ્યો કે તેઓ પતિની અદાલતમાં હાજરી અંગે સ્પષ્ટતા કરે, નહીંતર તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ, પતિ હાજર ન થતાં હાઈકોર્ટે સાસુ અને નણંદો જે ઘરમાં રહેતા હતા તે મિલકતને જપ્ત કરવાનો અને સ્થાનિક પોલીસ (SHO) ને તેનો અમલ કરાવવાનો આદેશ આપી દીધો.
મિલકત જપ્તી, ઘરને તાળાં અને સુપ્રિમ કોર્ટનું વલણ
હાઈકોર્ટના આદેશના આધારે પોલીસે તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરીને રહેણાંક મિલકતને સીલ કરી દીધી, તેને તાળાં મારી દીધાં અને તેમાં રહેતી સાસુ અને નણંદોને ઘર બહાર કાઢી મૂક્યા.
જ્યારે આ મામલો સુપ્રિમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો, ત્યારે સામા પક્ષના વકીલે એવી દલીલ કરી હતી કે હાઈકોર્ટે ૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ આ કેસનો નિકાલ કરીને નીચલી કોર્ટને ઝડપી સુનાવણી કરવા કહ્યું છે, તેથી આ અપીલ હવે નિરર્થક (Infructuous) બની ગઈ છે.
પરંતુ સુપ્રિમ કોર્ટે આ દલીલ ફગાવી દીધી હતી. સર્વોચ્ચ અદાલતે નોંધ્યું કે હાઈકોર્ટના વચગાળાના ગેરકાયદે આદેશના કારણે જ પોલીસે ઘર સીલ કરીને મહિલાઓને બેઘર કરી દીધી હતી, જે હાલમાં પણ અમલમાં છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે આ કાર્યવાહીને “સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય અને ગેરકાયદેસર” ગણાવી હતી.
અદાલતે સ્પષ્ટતા કરી કે:
જો અદાલત મિલકત જપ્તીનો આદેશ આપે, તો તેનો અર્થ એ થાય છે કે તે મિલકત પર કોઈ બોજો ઊભો ન કરી શકાય અથવા તેને કોર્ટની કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે.
મિલકતને તાળાં મારીને તેમાં વસતી મહિલાઓને જ ઘરબહાર કરી દેવી એ કાયદાના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે.
સુપ્રિમ કોર્ટનો આદેશ અને આગળનો માર્ગ
સુપ્રિમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના એ આદેશને તાત્કાલિક અસરથી રદ કર્યો હતો અને પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલી જપ્તી હટાવીને મહિલાઓને પુનઃ ઘરનો કબજો સોંપવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
આ સાથે જ અદાલતે મહિલા (ફરિયાદી પત્ની) ની સ્થિતિ પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલતા દાખવી હતી. અદાલતે નોંધ્યું કે, પત્ની લાંબા સમયથી ન્યાય માટે તરસાઈ રહી છે અને પતિ દેશ બહાર રહીને કાર્યવાહી ટાળી રહ્યો છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે નીચલી અદાલતને નીચે મુજબના નિર્દેશો આપ્યા:
૧. પત્ની પોતાના પતિને કોર્ટમાં હાજર કરવા માટે તમામ કાનૂની માર્ગો અપનાવવા માટે સ્વતંત્ર છે.
૨. ટ્રાયલ કોર્ટે આ કેસની સુનાવણી અત્યંત ઝડપથી પૂર્ણ કરવી.
૩. પતિને કોર્ટમાં હાજર કરવા માટે જો જરૂર પડે તો લુક-આઉટ નોટિસ (Look-Out Notice) અથવા કાયદા દ્વારા સ્થાપિત અન્ય કડક પ્રક્રિયાઓ હાથ ધરવી.
