વારંવાર તરસ લાગે છે કે થાક રહે છે? આ સામાન્ય લાગતી ભૂલ બની શકે છે ખતરનાક બીમારી!
શું તમને પૂરતું પાણી પીધા પછી પણ વારંવાર તરસ લાગે છે? શું તમે દિવસમાં અવારનવાર શૌચાલય જઈ રહ્યા છો, પૂરતી ઊંઘ લીધા છતાં સતત થાક અનુભવો છો અથવા સ્ક્રીન સામે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે?
આ બધી નાની-નાની બાબતો લાગે છે જેને આપણે વ્યસ્ત દિનચર્યા, ઓછી ઊંઘ કે થાકનું પરિણામ માનીને અવગણી દઈએ છીએ. પરંતુ જ્યારે આ બદલાવો લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે, ત્યારે સમજવું કે શરીર અંદરથી કોઈ ગંભીર સંકેત આપી રહ્યું છે. ડાયાબિટીસ એક એવી દીર્ઘકાલીન સ્થિતિ છે જેમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝ (શુગર) નું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધી જાય છે કારણ કે શરીર પૂરતા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકતું નથી અથવા તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકતું નથી.
અહીં ૭ એવા શરીરના ફેરફારો આપેલા છે જે હાઈ બ્લડ શુગર તરફ ઈશારો કરે છે અને જેને ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ.
૧. અસાધારણ રીતે વધુ પડતી તરસ લાગવી
શું તમે સામાન્ય કરતા ખૂબ જ વધારે પાણી પી રહ્યા છો? સતત તરસ લાગવી (જેને તબીબી ભાષામાં ‘પોલિડિપ્સિયા’ કહેવાય છે) એ ડાયાબિટીસનું એક મુખ્ય લક્ષણ છે.
જ્યારે લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ વધે છે, ત્યારે કિડનીએ વધારાનું ગ્લુકોઝ બહાર કાઢવા માટે સખત મહેનત કરવી પડે છે. આ પ્રક્રિયામાં પેશાબ દ્વારા શરીરમાંથી વધુ પડતું પાણી નીકળી જાય છે, જેના કારણે શરીર ડિહાઇડ્રેટ થઈ જાય છે અને તમને વારંવાર તરસ લાગે છે. મોં સુકાવું કે પાણી પીધા પછી પણ રાહત ન મળવી એ આની નિશાની હોઈ શકે છે.
૨. વારંવાર બાથરૂમ જવું પડવું
વારંવાર પેશાબ થવો, ખાસ કરીને રાત્રે ઊંઘમાંથી ઉઠીને વારંવાર બાથરૂમ જવું પડે, તે પણ એક ચેતવણી છે.
લોહીમાં વધુ પડતી શુગર હોવાથી કિડની તેને ફિલ્ટર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ વધારાનું ગ્લુકોઝ પેશાબમાં જાય છે ત્યારે તે પાણીને પણ પોતાની સાથે ખેંચે છે, જેનાથી પેશાબનું પ્રમાણ વધી જાય છે. જો તરસ વધવાની સાથે બાથરૂમ જવાની આવૃત્તિ પણ અચાનક વધી ગઈ હોય, તો બ્લડ શુગરની તપાસ અવશ્ય કરાવી જોઈએ.
૩. પૂરતી ઊંઘ પછી પણ સતત થાક રહેવો
આખી રાત સરસ ઊંઘ લીધા પછી પણ જો સવારે ઉઠતી વખતે શરીરમાં જરાય તાકાત ન લાગે અથવા આખો દિવસ થાક રહેતો હોય, તો માત્ર અઠવાડિયાનો તાણ આનું કારણ ન હોઈ શકે.
જ્યારે શરીર ઇન્સ્યુલિનનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે નથી કરી શકતું, ત્યારે ગ્લુકોઝ કોષો સુધી પહોંચી શકતું નથી અને શરીરને પૂરતી ઉર્જા મળતી નથી. આ ઉપરાંત વારંવાર પેશાબ થવાથી શરીરમાં પાણીની કમી સર્જાય છે, જે થાકનું મુખ્ય કારણ બને છે. જો આ થાક અન્ય લક્ષણો સાથે દેખાય, તો તેને હળવાશથી ન લો.
૪. જમ્યા પછી પણ વારંવાર ભૂખ લાગવી
સરસ જમ્યા પછી પણ શું તમને થોડીવારમાં જ ભૂખ લાગવા લાગે છે? વધુ પડતી ભૂખ લાગવી (જેને ‘પોલિફેજીયા’ કહેવાય છે) પણ ડાયાબિટીસ સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે.
ઇન્સ્યુલિન ન હોવાને કારણે કોષો સુધી ગ્લુકોઝ પહોંચી શકતું નથી, જેથી શરીરને પૂરતી ઉર્જા મળતી નથી. ભલે તમે પેટ ભરીને જમ્યા હોવ, પણ કોષો ભૂખ્યા હોવાથી શરીર વધુ ખોરાકની માંગ કરે છે. જો આવી સ્થિતિ સતત રહે, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
૫. નજર ઝાંખી થવી
જો વાંચતી વખતે, લેપટોપ પર કામ કરતી વખતે કે ફોન જોતી વખતે અચાનક વસ્તુઓ ઝાંખી દેખાવા લાગે, તો બ્લડ શુગરનું અસંતુલન તેનું કારણ હોઈ શકે છે.
હાઈ બ્લડ શુગર આંખોના પ્રવાહી સંતુલનને અસર કરે છે, જેના કારણે લેન્સ ફૂલી જાય છે અને ફોકસ કરવાની ક્ષમતા બદલાય છે. આને માત્ર નબળી નજર કે આંખનો તાણ સમજીને ટાળી દેવાને બદલે ડૉક્ટરની મુલાકાત લેવી હિતાવહ છે.
૬. વાગેલા ઘા કે ઇજાઓ ખૂબ મોડા રૂઝાવવા
નાની-મોટી ઈજા, કાપ કે ફોડલાને રૂઝાવામાં જો લાંબો સમય લાગતો હોય, તો તે પણ ડાયાબિટીસનો સંકેત હોઈ શકે છે.
સતત હાઈ શુગર રક્ત પ્રવાહને અસર કરે છે, નસોને નુકસાન પહોંચાડે છે અને શરીરની ટીશ્યુ રિપેર કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે. આનાથી ચેપ (Infection) લાગવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે. જો ઘા રૂઝાતા ન હોય, તો તુરંત તપાસ કરાવવી જોઈએ.
૭. હાથ-પગમાં કળતર કે ત્વચા પર કાળા ડાઘ થવા
ડાયાબિટીસની અસર નસો અને ત્વચા પર પણ સ્પષ્ટ દેખાઈ શકે છે.
હાથ-પગમાં સણકા કે બળતરા: હાથ અને પગમાં કળતર, બળતરા કે બહેરાશ જેવું લાગે તો તે ‘ન્યૂરોપથી’ (Nerve Damage) ની નિશાની હોઈ શકે છે, જે લાંબા સમય સુધી હાઈ શુગર રહેવાથી થાય છે.
ત્વચા પર કાળા ડાઘ: ગરદન, બગલ કે શરીરના અન્ય ભાગોમાં ત્વચા ઘાટી, જાડી અને મખમલી જેવી કાળી થઈ જાય છે (જેને ‘એકેન્થોસ નિગ્રીકેન્સ’ કહેવાય છે). આ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સની નિશાની છે.
શું લક્ષણો વગર પણ ડાયાબિટીસ હોઈ શકે?
હા, અને આ જ સૌથી મોટું જોખમ છે! ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસના શરૂઆતના વર્ષોમાં કોઈ જ લક્ષણો દેખાતા નથી અથવા તે એટલા હળવા હોય છે કે વ્યક્તિ સમજી જ શકતી નથી. ઘણા લોકો નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ દરમિયાન જ આ બીમારીથી વાકેફ થાય છે.
જો પરિવારમાં ડાયાબિટીસનો ઇતિહાસ હોય, વજન વધુ હોય, શારીરિક શ્રમ ન હોય કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી સમસ્યા હોય, તો સાવચેત રહેવું ખૂબ જ જરૂરી છે. લક્ષણોની રાહ જોયા વગર સમયાંતરે બ્લડ શુગરની તપાસ કરાવવી એ જ સાચી સમજદારી છે.
