NPCIની UPI વ્યાપાર સક્ષમ યોજના શું છે? QR કોડથી લઈને સાઉન્ડબોક્સ સુધીની સંપૂર્ણ માહિતી
દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે. ચાની કિટલીથી લઈને કરિયાણાની દુકાન અને શાકભાજીના વેપારી સુધી, હવે અનેક નાના વેપારીઓ UPI દ્વારા પેમેન્ટ સ્વીકારી રહ્યા છે. આ વ્યવસ્થાને વધુ વ્યાપક બનાવવા માટે નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) દ્વારા નાના વેપારીઓ માટે નવી પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ યોજનાનું નામ UPI વ્યાપાર સક્ષમ યોજના રાખવામાં આવ્યું છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાના દુકાનદારોને ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થા સાથે જોડવાનો અને UPI વ્યવહારોમાં વધારો કરવાનો છે.
આ યોજના હેઠળ પાત્ર વેપારીઓ માટે ભૌતિક UPI QR કોડ અને પેમેન્ટ સાઉન્ડબોક્સ ઇન્સ્ટોલ કરાવવા પર પ્રોત્સાહન નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. QR કોડ ઇન્સ્ટોલ કરાવવા માટે ₹300 અને સાઉન્ડબોક્સ લગાવવા માટે ₹750નું પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે. જોકે, આ રકમ સીધી દુકાનદારના ખાતામાં જમા થશે નહીં. તેનો લાભ QR કોડ અથવા સાઉન્ડબોક્સ ઇન્સ્ટોલ કરનાર એક્વાયરિંગ બેંકને મળશે. વેપારીના વ્યવહારો અને યોજનાની અન્ય શરતો પૂરી થયા બાદ જ પ્રોત્સાહન માટે પાત્રતા નક્કી થશે.
₹40 લાખ સુધીનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા વેપારીઓને લાભ
NPCIની આ યોજના ખાસ કરીને નાના વેપારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવી છે. જે વેપારીઓનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹40 લાખ સુધીનું છે, તેઓ આ યોજનામાં પાત્ર બની શકે છે. તેમાં નવા વેપારીઓની સાથે પહેલેથી વ્યવસાય કરતા દુકાનદારોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
યોજનામાં નાના શહેરો અને નગરો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવશે. ખાસ કરીને ટાયર-3થી ટાયર-6 શહેરોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટની સુવિધા વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યો, જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખના વેપારીઓને પણ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સૂચિત યોજનાઓમાં ભાગ લેતા ટાયર-1 અને ટાયર-2 શહેરોના પાત્ર નાના વેપારીઓ પણ આ પહેલનો લાભ મેળવી શકશે. આ રીતે મોટા શહેરોની સાથે નાના શહેરો અને દૂરના વિસ્તારોમાં પણ UPIનો ઉપયોગ વધારવાનો હેતુ છે.
QR કોડ લગાવવા પર ₹300 અને સાઉન્ડબોક્સ માટે ₹750
યોજનામાં નવા વેપારીઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થા અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે. NPCIએ કુલ ભંડોળમાંથી 30 ટકા હિસ્સો નવા વેપારીઓને UPI નેટવર્ક સાથે જોડવા માટે ફાળવ્યો છે.
આ જોગવાઈ હેઠળ પાત્ર નવા વેપારી માટે ભૌતિક UPI QR કોડ ઇન્સ્ટોલ કરવા પર ₹300 અને સાઉન્ડબોક્સ ઇન્સ્ટોલ કરવા પર ₹750નું પ્રોત્સાહન નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. સાઉન્ડબોક્સની મદદથી ગ્રાહક દ્વારા પેમેન્ટ થયા બાદ દુકાનદારને અવાજ દ્વારા વ્યવહારની જાણ થાય છે. તેથી દરેક વખતે મોબાઇલમાં પેમેન્ટની વિગતો તપાસવાની જરૂરિયાત ઘટે છે.
જોકે, માત્ર QR કોડ કે સાઉન્ડબોક્સ લગાવી દેવાથી પ્રોત્સાહન આપમેળે મળી જશે એવું નથી. વેપારીએ યોજનામાં નક્કી કરેલી વ્યવહાર સંબંધિત શરતો પણ પૂર્ણ કરવી પડશે.
પ્રોત્સાહન મેળવવા માટે વ્યવહારોની શરત
યોજનાની જોગવાઈ મુજબ, પાત્રતા મેળવવા માટે વેપારીએ ત્રિમાસિક સમયગાળાના ત્રણ મહિનામાંથી ઓછામાં ઓછા બે મહિનામાં નિર્ધારિત વ્યવહારો કરવા જરૂરી રહેશે. દરેક સંબંધિત મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 25 યોગ્ય UPI વ્યવહારો થવા જોઈએ અને દરેક વ્યવહારની રકમ ઓછામાં ઓછી ₹5,000 હોવી જરૂરી છે.
આ શરતનો હેતુ માત્ર ડિજિટલ પેમેન્ટની સુવિધા ઊભી કરવાનો નથી, પરંતુ તેનો નિયમિત ઉપયોગ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. એટલે કે વેપારી પાસે QR કોડ હોવો પૂરતો નથી; તેના દ્વારા યોગ્ય વ્યવહારો પણ થવા જોઈએ.
UPI વ્યવહારો વધારવા માટે 50 ટકા ભંડોળ
NPCIએ યોજનાના કુલ ભંડોળમાંથી 50 ટકા રકમ UPI વ્યવહારોના પ્રમાણમાં વધારો કરવા માટે ફાળવી છે. આ જોગવાઈ હેઠળ વેપારીના પાત્ર વ્યવહારોના મૂલ્યમાં અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીએ ઓછામાં ઓછો 5 ટકાનો વધારો થવો જરૂરી રહેશે.
આ માપદંડ પૂર્ણ કરનારા વેપારીઓ માટે કુલ પાત્ર વ્યવહાર મૂલ્યના 0.03 ટકા પ્રમાણે પ્રોત્સાહનની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. બીજી તરફ, યોજના હેઠળ પસંદ કરાયેલા લક્ષિત વિસ્તારોમાં વેપારીઓને મૂળ પ્રોત્સાહન કરતાં 50 ટકા વધારાનું પ્રોત્સાહન પણ મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત, કુલ ભંડોળના 20 ટકા હિસ્સાનો ઉપયોગ લક્ષિત વિસ્તારોમાં UPI વ્યવહારો વધારવા માટે કરવામાં આવશે. આ વિસ્તારોમાં અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીએ વધેલા પાત્ર વ્યવહાર મૂલ્ય પર 0.20 ટકા પ્રોત્સાહન આપવાની જોગવાઈ છે.
યોજનાનું ભંડોળ ક્યાંથી આવશે?
આ પહેલ માટેનું ભંડોળ UPI વ્યવસ્થામાં ભાગ લેતી બેંકો અને પેમેન્ટ કંપનીઓના યોગદાનથી ઊભું કરવામાં આવશે. આ સંસ્થાઓ તેમના પાત્ર MDR હિસ્સાના 5 ટકા યોગદાન આપશે. MDR એટલે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ, જે ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં વેપારી સંબંધિત ચાર્જની ગણતરી સાથે જોડાયેલો છે.
યોજનાની સમયમર્યાદા MDR અમલીકરણની તારીખથી ત્રણ વર્ષ સુધી રાખવામાં આવી છે. NPCIના અંદાજ મુજબ, આ પહેલના પરિણામે દર વર્ષે 60 લાખથી 1 કરોડ નવા ભૌતિક QR કોડ અને આશરે 5 લાખથી 1 કરોડ નવા સાઉન્ડબોક્સ સ્થાપિત થઈ શકે છે.
નાના વેપારીઓ માટે ડિજિટલ પેમેન્ટને વેગ આપવાનો પ્રયાસ
NPCIની UPI વ્યાપાર સક્ષમ યોજના નાના વેપારીઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ તરફ પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયાસ છે. ખાસ કરીને જ્યાં રોકડ વ્યવહારોનું પ્રમાણ વધારે છે, ત્યાં QR કોડ અને સાઉન્ડબોક્સ જેવી સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
વેપારીઓ માટે આ યોજનાનો લાભ મેળવતાં પહેલાં પાત્રતા, વ્યવહારોની શરતો અને પ્રોત્સાહન મેળવવાની પ્રક્રિયા સંબંધિત વિગતો પોતાની બેંક અથવા પેમેન્ટ સેવા પ્રદાતા પાસેથી ચકાસવી જરૂરી છે. કારણ કે પ્રોત્સાહન માટેની પાત્રતા માત્ર સાધન ઇન્સ્ટોલ કરવા પર નહીં, પરંતુ યોજનામાં દર્શાવેલી તમામ શરતો પૂર્ણ કરવા પર આધારિત રહેશે.
