લોનના હપ્તા બાકી હોય તો પણ ગુંડાઓ મોકલી વાહન નહીં લઈ શકે! હાઈકોર્ટનો મોટો ચુકાદો
અલાહાબાદ હાઈકોર્ટનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો સામે આવ્યો છે, જે લોન લઈને વાહન ખરીદનારા સામાન્ય નાગરિકો માટે મોટી રાહત સમાન છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ફાઇનાન્સ કંપનીઓની દાદાગીરી સામે લાલ આંખ કરતા કહ્યું છે કે, લોનના હપ્તા ચૂકવવામાં વિલંબ થાય તો પણ કોઈ ફાઇનાન્સ કંપની ગુંડાઓ કે રિકવરી એજન્ટોની મદદથી બળજબરીપૂર્વક વાહન જપ્ત કરી શકે નહીં. કાયદાની પ્રક્રિયાને બાજુ પર મૂકીને કોઈ ખાનગી સંસ્થાને રાજ્ય જેવી દમનકારી સત્તા વાપરવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

લોન રિકવરીના નામે ગુંડાગીરી પર હાઈકોર્ટની લાલ આંખ
સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ લોન પર વાહન લે છે અને કોઈ આર્થિક સંકડામણને કારણે એકાદ-બે હપ્તા ચૂકી જાય, ત્યારે ફાઇનાન્સ કંપનીઓના કહેવાતા ‘રિકવરી એજન્ટો’ રસ્તા વચ્ચે વાહન આંતરીને ચાલક સાથે ગેરવર્તન કરે છે અને બળજબરીથી વાહન ખેંચી જાય છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓ સામે અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે ખૂબ જ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. જસ્ટિસ જે. જે. મુનીર અને જસ્ટિસ ઇન્દ્રજીત શુક્લાની ડિવિઝન બેન્ચે આ મામલે સુનાવણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, ફાઇનાન્સ કંપનીઓ પાસે હાયર-પર્ચેઝ એગ્રીમેન્ટ હેઠળ વાહન પરત લેવાનો કરાર આધારિત અધિકાર હોઈ શકે છે, પરંતુ તે અધિકારનો અમલ માત્ર કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા જ થઈ શકે છે, ગુંડાગર્દીથી નહીં.
શું હતો સમગ્ર મામલો?
આ સમગ્ર વિવાદ શાદાબ અહેમદ નામના એક વાહન માલિકની અરજી પરથી સામે આવ્યો હતો. અરજદાર શાદાબ અહેમદે લોન પર એક વાહન ખરીદ્યું હતું અને નિયમિત રીતે તેના હપ્તા ભરી રહ્યા હતા. કુલ 45 હપ્તામાંથી તેમણે 31 હપ્તા તો સમયસર ચૂકવી પણ દીધા હતા. તેમ છતાં, બાકીના હપ્તાની વસૂલાત માટે ફાઇનાન્સ કંપનીના રિકવરી એજન્ટોએ હાઈવે પર તેમનું વાહન આંતર્યું હતું.
અરજદારે કોર્ટ સમક્ષ ગંભીર આક્ષેપ કર્યો હતો કે રિકવરી એજન્ટોએ બંદૂકની અણીએ, ધાકધમકી આપીને હાઈવે પરથી તેમનું વાહન બળજબરીપૂર્વક જપ્ત કરી લીધું હતું. નવાઈની વાત એ હતી કે સમગ્ર સુનાવણી દરમિયાન ફાઇનાન્સ કંપની તરફથી આ ગંભીર આરોપનો કોઈ સ્પષ્ટ ઇનકાર કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ બાબતને કોર્ટે ખૂબ જ ગંભીરતાથી લીધી હતી અને ફાઇનાન્સ કંપનીની કાર્યપદ્ધતિ સામે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન અનિવાર્ય
ચુકાદો આપતી વખતે અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે કહ્યું કે, “હાયર-પર્ચેઝ એગ્રીમેન્ટમાં ફાઇનાન્સ કંપનીને વાહન જપ્ત કરવાનો જે અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે, તે ચોક્કસપણે એક અમલીકરણ યોગ્ય અધિકાર છે. પરંતુ તેનો અમલ સિવિલ કોર્ટ અથવા આર્બિટ્રેટર (મધ્યસ્થી) જેવા કાયદા દ્વારા માન્ય ફોરમ મારફતે જ થવો જોઈએ.”
કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, રિકવરી એજન્ટોના નામે ગુંડાઓને રોકીને બળજબરીથી વાહન છીનવી લેવાની છૂટ આપી શકાય નહીં. જો કરારની કલમોનું શાબ્દિક અર્થઘટન કરીને ફાઇનાન્સ કંપનીઓને આ રીતે વાહન જપ્ત કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવે, તો તેનો અર્થ એ થશે કે આપણે કોઈ ખાનગી પક્ષને રાજ્યની દમનકારી સત્તા (Coercive Authority of the State) સોંપી રહ્યા છીએ. કાયદા મુજબ આવી સત્તા માત્ર ન્યાયાધીશ, આર્બિટ્રેટર કે અર્ધ-ન્યાયિક સત્તાધિકારી પાસે જ હોય છે, જેઓ પોલીસ અને સરકારી તંત્રની મદદથી કાયદેસર રીતે તેનો અમલ કરાવે છે. કોઈ ખાનગી કંપની રસ્તા પર પોતાના માણસો ઉતારીને કાયદો હાથમાં લઈ શકે નહીં.

કોર્ટના કડક આદેશો અને અરજદારને રાહત
અરજદાર શાદાબ અહેમદની રિટ પિટિશનને મંજૂર રાખતા હાઈકોર્ટે ફાઇનાન્સ કંપનીને તાત્કાલિક અસરથી નીચે મુજબના આદેશો આપ્યા હતા:
વાહન તાત્કાલિક પરત કરવું: ફાઇનાન્સ કંપનીએ કોઈપણ પ્રકારની પૂર્વશરત વગર અરજદારનું વાહન તાત્કાલિક પરત સોંપી દેવું.
દંડનીય વ્યાજ વગર લોન રિસ્ટ્રક્ચર કરવી: કંપનીએ કોઈપણ પ્રકારનું દંડનીય વ્યાજ (Penal Interest) લગાવ્યા વિના અરજદારની લોનને રિસ્ટ્રક્ચર (પુનર્ગઠિત) કરી આપવી, જેથી તે સરળતાથી બાકીના હપ્તા ચૂકવી શકે.
કંપનીને રૂ. 10,000નો દંડ: ગેરકાયદેસર રીતે વાહન જપ્ત કરવા બદલ કોર્ટે ફાઇનાન્સ કંપની પર 10,000 રૂપિયાનો દંડ (કોસ્ટ) પણ ફટકાર્યો છે.
કાયદેસરની કાર્યવાહીની છૂટ: આ સાથે જ કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે જો ખરેખર લોનના હપ્તા બાકી હોય અને ડિફોલ્ટ થયું હોય, તો તે અંગેનો વિવાદ ઉકેલવા માટે ફાઇનાન્સ કંપની સક્ષમ કાયદાકીય ફોરમ સમક્ષ જઈ શકે છે.
સામાન્ય નાગરિકો માટે આ ચુકાદાનું મહત્વ
ભારતમાં વાહન લોન અને પર્સનલ લોનના કિસ્સામાં રિકવરી એજન્ટોનો ત્રાસ એ એક મોટી સમસ્યા બની ગઈ છે. ઘણીવાર સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગના લોકો કાયદાકીય જ્ઞાનના અભાવે રિકવરી એજન્ટોની ધમકીઓથી ડરી જાય છે અને પોતાની મહેનતની કમાણીથી ખરીદેલું વાહન ગુમાવી બેસે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં તો એજન્ટોના માનસિક ત્રાસને કારણે લોકો આત્મહત્યા જેવા અંતિમ પગલાં ભરવા પણ મજબૂર બને છે.
આવા સંજોગોમાં અલાહાબાદ હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો ફાઇનાન્સ કંપનીઓ માટે એક કડક ચેતવણી સમાન છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની ગાઇડલાઇન્સ પણ સ્પષ્ટ કહે છે કે લોન રિકવરી માટે ગ્રાહક સાથે કોઈપણ પ્રકારની બળજબરી, અપમાનજનક વર્તન કે ધાકધમકી ચલાવી લેવામાં આવશે નહીં. હાઈકોર્ટે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે દેશમાં કાયદાનું શાસન સર્વોપરી છે અને કોઈપણ મોટી કોર્પોરેટ કે ફાઇનાન્સ કંપની પોતાના આર્થિક હિતો સાચવવા માટે સામાન્ય નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારો અને ગરિમાનું હનન કરી શકે નહીં. જો કોઈ કંપની કાયદો હાથમાં લેશે, તો ન્યાયતંત્ર તેની સામે કડકમાં કડક પગલાં લેતા અચકાશે નહીં.
