શું છે અને શા માટે થાય છે એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ? ૮૩% ભારતીયોને આ સમસ્યા થઈ, આવનારા સમયનો મોટો ખતરો કેમ?
આજના સમયમાં ઘણા લોકો નાની-મોટી બીમારીઓમાં પણ દવાઓનો ઉપયોગ ઝડપથી વધારી રહ્યા છે. આવામાં એક નવા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ભારતમાં મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ એવા બેક્ટેરિયાથી સંક્રમિત છે, જેના પર સામાન્ય એન્ટિબાયોટિક દવાઓ અસર કરતી નથી. આવો જાણીએ કે આ ખતરો કેમ વધી રહ્યો છે અને તેના માટે કયા કારણો જવાબદાર છે.
એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ એવી સ્થિતિ છે, જ્યારે શરીરમાં હાજર બેક્ટેરિયા દવાઓ પ્રત્યે અસરહીન બની જાય છે. સામાન્ય રીતે એન્ટિબાયોટિક દવાઓ સંક્રમણ પેદા કરનારા કીટાણુઓને ખતમ કરી દે છે, પરંતુ જ્યારે આ દવાઓ બેઅસર થવા લાગે, તો સારવાર મુશ્કેલ બની જાય છે.
તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારત એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સના એપિસેન્ટર તરીકે ઊભરી રહ્યું છે. અભ્યાસ મુજબ, ૮૩% ભારતીય દર્દીઓમાં એવા બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા છે જે અનેક પ્રકારની એન્ટિબાયોટિક દવાઓ પર પ્રતિક્રિયા આપતા નથી.
એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ વધવાના કારણો
એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ વધવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ દવાઓનો ખોટો અને જરૂર કરતાં વધુ ઉપયોગ છે.
-
ગેરઉપયોગ: શરદી-ખાંસી જેવા નાના સંક્રમણમાં પણ લોકો ડૉક્ટરની સલાહ વિના એન્ટિબાયોટિક લેવાનું શરૂ કરી દે છે.
-
અધૂરો કોર્સ: ઘણીવાર દવાનો આખો કોર્સ પૂરો કરવામાં આવતો નથી, જેનાથી બેક્ટેરિયા દવાઓને અનુરૂપ ઢળી જાય છે અને તેમાં ફેરફાર આવી જાય છે.
-
અન્ય ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગ: પશુપાલન અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં એન્ટિબાયોટિકનો વધુ પડતો ઉપયોગ પણ આ સમસ્યાને વધારે છે.
-
સિસ્ટમની ખામી: આ ઉપરાંત, ખોટી એન્ટિબાયોટિકની પસંદગી, જાતે દવા બદલવી, નકલી કે નબળી ગુણવત્તાની દવાઓ અને હોસ્પિટલોમાં સંક્રમણ નિયંત્રણની નબળી વ્યવસ્થા પણ બેક્ટેરિયાને મજબૂત બનાવે છે.
આ તમામ કારણો મળીને એવા સુપરબગ એટલે કે અત્યંત શક્તિશાળી બેક્ટેરિયા તૈયાર કરી રહ્યા છે, જેના પર સામાન્ય એન્ટિબાયોટિક અસર કરી રહી નથી.
એન્ટિબાયોટિક્સ કેમ નથી કરતી અસર? શું કહે છે સ્ટડી?
લેન્સેટની સ્ટડી જણાવે છે કે ભારતમાં ઝડપથી એવા બેક્ટેરિયા વધી રહ્યા છે જે ઘણી એન્ટિબાયોટિક્સ પ્રત્યે પ્રતિરોધી બની ચૂક્યા છે. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ૮૩% ભારતીય દર્દીઓમાં મલ્ટી-ડ્રગ રેઝિસ્ટન્ટ ઓર્ગેનિઝમ (MDRO) મળી આવ્યા.
-
આમાંથી ૭૦%થી વધુ કેસોમાં ESBL-producing બેક્ટેરિયા મળ્યા, જે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓની અસર ખતમ કરી દે છે.
-
વળી, ૨૩% દર્દીઓમાં એવા બેક્ટેરિયા મળ્યા જે સૌથી શક્તિશાળી એન્ટિબાયોટિક્સથી પણ મરતા નથી.
ભારતમાં એન્ટિબાયોટિકનો બેફામ ઉપયોગ, OTC (ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના મળતી) દવાઓની સરળ ઉપલબ્ધતા, ખોટું પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને નબળું સંક્રમણ નિયંત્રણ આ સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યા છે. સ્ટડી જણાવે છે કે આ સમસ્યા હવે માત્ર હોસ્પિટલોમાં જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય લોકો, પાણી, ખોરાક અને આપણા આસપાસના માહોલમાં પણ ફેલાઈ ચૂકી છે. આ જ કારણ છે કે ભારત આ વૈશ્વિક જોખમના કેન્દ્રમાં છે.
શા માટે આવનારા સમયનો મોટો ખતરો?
જો એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ આ જ ગતિએ વધતો રહેશે, તો સામાન્ય સંક્રમણ પણ જીવલેણ બની શકે છે. દવાઓ બેઅસર થવાથી સારવાર લાંબી, મોંઘી અને મુશ્કેલ બનશે. નવી એન્ટિબાયોટિક્સ બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ છે, તેથી ભવિષ્ય માટે આ એક મોટું સ્વાસ્થ્ય સંકટ બની શકે છે.
