શું બાળકો સપનાં જુએ છે? ડૉક્ટરે કર્યો મોટો ખુલાસો, ઊંઘમાં સ્મિતનો સંબંધ બાળકના વિકાસ સાથે છે!
ઊંઘમાં બાળકનું સ્મિત ખૂબ જ વહાલું લાગે છે. માતા-પિતા ઘણીવાર આ અંગે ચિંતિત હોય છે કે બાળક ઊંઘમાં કેમ હસી રહ્યું છે. ડૉક્ટર પાસેથી જાણીએ આની પાછળનું શું છે વૈજ્ઞાનિક કારણ અને શું આ બાળકના વિકાસ સાથે જોડાયેલું છે.
નાના બાળકો ઘણીવાર સૂતા સૂતા હસવા લાગે છે. જ્યારે એક મહિનાનું બાળક ઊંઘમાં સ્મિત કરે છે, ત્યારે માતા-પિતા માટે આ પળ રોમાંચિત કરનારો હોય છે. લોકો કહે છે કે ભાગ્ય લખતી દેવી માતા બાળકને હસાવે છે. કેટલાક લોકો તેને બાળકના સ્વપ્ન સાથે જોડીને જુએ છે, તો કેટલાક તેને રમત સમજે છે. પરંતુ ડૉક્ટર તેને બાળકના વિકાસનો એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કો માને છે. નવજાત બાળક સૂતી વખતે જે હળવું સ્મિત આપે છે, તે એક જરૂરી ન્યુરોલોજિકલ (ચેતાતંત્ર સંબંધિત) અને ભાવનાત્મક પ્રક્રિયાનો ભાગ હોય છે.
ડૉક્ટર વિવેક જૈન (વરિષ્ઠ નિર્દેશક અને યુનિટ હેડ, બાળરોગ, ફોર્ટિસ હોસ્પિટલ, શાલીમાર બાગ) જણાવે છે કે આ સ્મિત બાળકોના વિકાસ, તેમના મગજની પરિપક્વતા અને ભાવનાત્મક સ્વાસ્થ્ય સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું હોય છે. નવજાત શિશુના સ્મિતને ‘રિફ્લેક્સ સ્માઇલ’ કહેવામાં આવે છે.
જીવનના શરૂઆતના અઠવાડિયામાં જે સ્મિત જોવા મળે છે, તે રિફ્લેક્સ હોય છે. આ કોઈ બાહ્ય પ્રતિક્રિયા વિના માત્ર મગજની સ્વાભાવિક ક્રિયા છે. આ સ્માઇલ REM સ્લીપ (Rapid Eye Movement) દરમિયાન આવે છે. આ સમયે બાળકના મગજનો ઝડપથી વિકાસ થઈ રહ્યો હોય છે અને ન્યુરલ કનેક્શન્સ બની રહ્યા હોય છે. આ સંકેત છે કે બાળકની ચેતાતંત્ર (નર્વસ સિસ્ટમ) યોગ્ય ગતિથી કામ કરી રહી છે.
ઊંઘમાં સ્મિત મગજના વિકાસનો સંકેત
જ્યારે બાળક ઊંડી ઊંઘમાં હળવું સ્મિત આપે છે, ત્યારે તેનાથી જાણવા મળે છે કે તેનું મગજ નવી માહિતી ગ્રહણ કરી રહ્યું છે. યાદશક્તિ, શીખવાની ક્ષમતા અને લાગણીઓનો વિકાસ આ જ સમયે થાય છે. આ સ્મિત મગજની ગતિવિધિઓનો એક હકારાત્મક સંકેત છે કે તે બહારની દુનિયાને સમજવા માટે તૈયાર થઈ રહ્યું છે.
શું બાળકો સપનાં જુએ છે?
માતા-પિતા અવારનવાર માની લે છે કે બાળક સપનામાં હસી રહ્યું છે. ડૉક્ટર જૈનના મતે, નવજાત બાળકોમાં સપનાની સંભાવના ખૂબ ઓછી હોય છે, કારણ કે તેમનું મગજ હજી જટિલ વિઝ્યુઅલ મેમરી વિકસાવતું નથી. જેમ જેમ બાળક મોટું થાય છે, એટલે કે 3 થી 6 મહિના પછી, અમુક હદ સુધી સપના જેવો અનુભવ થઈ શકે છે, પરંતુ શરૂઆતનું સ્મિત તેનો ભાગ હોતું નથી.
સ્મિતનો સંબંધ બાળકની ભાવનાત્મક સુરક્ષા સાથે?
ધીમે ધીમે જ્યારે બાળક 2-3 મહિનાનું થઈ જાય છે, ત્યારે તેની “સોશિયલ સ્માઇલ” વિકસિત થાય છે. ઊંઘમાં સ્મિત એ પણ દર્શાવે છે કે બાળક તેના વાતાવરણમાં સુરક્ષિત અનુભવી રહ્યું છે. તેને માતા-પિતાના સ્પર્શ, અવાજ અને પ્રેમની સ્મૃતિઓ બનવા લાગી છે. તેનો ભાવનાત્મક વિકાસ યોગ્ય દિશામાં છે.
બાળક ઊંઘમાં કેમ હસે છે?
-
બ્રેઇન હેલ્થનો સંકેત: ન્યુરલ નેટવર્ક વિકસિત થવાનો સારો સંકેત.
-
ભાવનાત્મક વિકાસમાં મદદગાર: બાળકને તેના આસપાસના માહોલ સાથે જોડે છે.
-
સારી ઊંઘનો સંકેત: સ્વસ્થ ઊંઘ એટલે બહેતર રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઇમ્યુનિટી) અને વિકાસ.
-
ભવિષ્યની સોશિયલ સ્કિલ્સનો પાયો: નાની નાની સ્મિત લાગણીઓને સમજવાની અને વ્યક્ત કરવાની ક્ષમતા વધારે છે.
ડૉક્ટર વિવેક જૈને જણાવ્યું કે જો બાળક સામાન્ય રીતે ખાઈ રહ્યું છે, વિકાસ કરી રહ્યું છે અને સક્રિય છે, તો ઊંઘમાં સ્મિત કરવું કોઈ પણ ચિંતાનો વિષય નથી. તેના બદલે તે માતા-પિતા માટે ખુશીનું કારણ હોવું જોઈએ.
ક્યારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જોકે સ્મિત કરવું સામાન્ય છે, પરંતુ જો તેની સાથે બાળકને વારંવાર ઝટકા આવવા, આંખો ઊલટાવી, શ્વાસમાં અવરોધ, શરીરનું જકડાઈ જવું જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તે સીઝર્સ (આંચકી) અથવા અન્ય કોઈ ન્યુરોલોજિકલ સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. આવા કિસ્સામાં, તરત જ બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
