ચૂંટણી પંચના સુધારા સામે રાહુલનું આક્રમક વલણ: ‘SIR’ પ્રક્રિયાનો વિરોધ કરીને શું સાબિત કરવા માંગે છે કોંગ્રેસ?
સંસદનું શિયાળુ સત્ર હમણાં ભારે ગરમાવો પકડી રહ્યું છે, અને તેનું મુખ્ય કારણ છે ‘SIR’ (Special Intensive Revision) એટલે કે ચૂંટણી પંચ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા. આ પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષ, ખાસ કરીને કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધી, શરૂઆતથી જ આક્રમક વલણ અપનાવી રહ્યા છે. આજે, લોકસભામાં ચૂંટણી સુધારા પરની ચર્ચાની શરૂઆત રાહુલ ગાંધી દ્વારા કરવામાં આવશે, જે દર્શાવે છે કે વિપક્ષ આ મુદ્દાને કેટલું મહત્ત્વ આપી રહ્યું છે.
‘SIR’ પ્રક્રિયા શું છે?
ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા ‘SIR’ પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે, જેનો મુખ્ય હેતુ દેશભરની મતદાર યાદીઓને સચોટ, અદ્યતન અને ભૂલમુક્ત બનાવવાનો છે. ઝડપી શહેરીકરણ, સ્થળાંતર, નવા પાત્ર મતદારોનો ઉમેરો અને મૃત્યુ પામેલા લોકોના નામ દૂર કરવા જેવા કારણોસર મતદાર યાદીમાં સુધારો જરૂરી છે.
SIR પ્રક્રિયામાં, બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) દ્વારા ઘરે-ઘરે જઈને મતદારોની વિગતોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં નવા પાત્ર મતદારો (જેમણે 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરી હોય) ના નામો ઉમેરવામાં આવે છે અને ડુપ્લિકેટ, મૃત્યુ પામેલા અથવા અપાત્ર મતદારોના નામો દૂર કરવામાં આવે છે. આ એક મોટા પાયે અને સમયબદ્ધ અભિયાન છે જે સામાન્ય રીતે મોટી ચૂંટણીઓ પહેલા હાથ ધરવામાં આવે છે.
રાહુલ ગાંધીના મુખ્ય આક્ષેપો
રાહુલ ગાંધી અને અન્ય વિપક્ષી દળો ‘SIR’ પ્રક્રિયા સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. રાહુલ ગાંધીનો મુખ્ય આક્ષેપ એ છે કે સરકાર આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને ખરા મતદારોના નામોને દૂર કરવાની ષડયંત્ર રચી રહી છે.
તેમણે એક ગંભીર નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે, “SIR ની આડમાં સમગ્ર દેશમાં અરાજકતા ફેલાવવામાં આવી છે – પરિણામ? 3 અઠવાડિયામાં 16 BLOs નું મૃત્યુ થયું છે. હાર્ટ એટેક, તણાવ અને આત્મહત્યા – SIR થી કોઈ સુધારા નથી થઈ રહ્યા, આ એક થોપી દેવાયેલો અત્યાચાર છે.”
- જવાબદારીનો બોજ: વિપક્ષનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયામાં મતદાર પર પુરાવા રજૂ કરવાનો બોજ નાખવામાં આવ્યો છે. જે મતદારો પાસે સરળતાથી દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ નથી, ખાસ કરીને ગરીબ અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયો, તેમને તેમના નામ મતદાર યાદીમાં જાળવી રાખવા માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે.
- BLOs પર તણાવ: રાહુલ ગાંધીએ ઉલ્લેખ કર્યો તે પ્રમાણે, બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) પર કામનો અસાધારણ બોજ છે અને અવાસ્તવિક સમયમર્યાદા આપવામાં આવી છે, જેના કારણે તેમના જીવન પર જોખમ ઊભું થયું છે.
- નાગરિકતાનો ડર: વિપક્ષને એવો પણ ડર છે કે આ પ્રક્રિયા રાષ્ટ્રીય નાગરિકોના રજિસ્ટર (NRC) માટે એક પરોક્ષ માર્ગ બની શકે છે, જ્યાં મતદારોની નાગરિકતાની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે, જે ચૂંટણી પંચના કાર્યક્ષેત્રની બહાર છે. અગાઉના એક ડ્રાફ્ટ ઓર્ડરમાં નાગરિકતા અધિનિયમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જોકે બાદમાં તેને અંતિમ ઓર્ડરમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો હતો, જે વિપક્ષના ડરને સમર્થન આપે છે.
સંસદમાં ચર્ચાનું મહત્ત્વ
શરૂઆતમાં સરકારે ‘SIR’ પ્રક્રિયા પરની ચર્ચાને ચૂંટણી પંચનો વહીવટી મામલો ગણાવીને ટાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ વિપક્ષના સતત આગ્રહ અને ગૃહમાં થયેલા હોબાળાને કારણે સરકારે ચૂંટણી સુધારા પર વ્યાપક ચર્ચા માટે સહમતિ આપી. આ ચર્ચામાં ‘SIR’ પણ એક મુખ્ય મુદ્દો રહેશે.
આજની ચર્ચા ભારતના લોકતંત્ર માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ચૂંટણી સુધારાઓમાં માત્ર મતદાર યાદીની ચોકસાઈ જ નહીં, પણ ચૂંટણી પ્રચારમાં પારદર્શિતા, ચૂંટણી ખર્ચ પર નિયંત્રણ અને EVM ની વિશ્વસનીયતા જેવા વ્યાપક મુદ્દાઓ પણ આવરી લેવામાં આવશે.
રાહુલ ગાંધીના હસ્તક્ષેપથી વિપક્ષને આશા છે કે તેઓ સરકાર અને ચૂંટણી પંચને આ પ્રક્રિયાના સંચાલનમાં થયેલી ભૂલો અને વિસંગતતાઓ પર જવાબદાર ઠેરવી શકશે. આ ચર્ચા માત્ર એક રાજકીય દલીલ નથી, પરંતુ નિષ્પક્ષ અને મુક્ત ચૂંટણી પ્રક્રિયા માટે ભારતના લોકતાંત્રિક પાયાને મજબૂત કરવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે.
આ ચર્ચામાં સરકારનો પક્ષ પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. સરકારે સ્પષ્ટતા કરવી પડશે કે SIR નો હેતુ માત્ર ‘એક વ્યક્તિ, એક મત’ ના સિદ્ધાંતને મજબૂત બનાવવાનો અને ‘ઘોસ્ટ મતદારો’ ને દૂર કરવાનો છે, નહીં કે કોઈ પણ પાત્ર નાગરિકને મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખવાનો. આ લાંબી ચર્ચા લોકશાહીમાં ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા અને તેની કામગીરી પર એક ઊંડો સંસદીય દેખરેખ પૂરો પાડશે.
