ન્યાયતંત્રમાં ઐતિહાસિક પહેલ: ભારતના 4 હાઈકોર્ટમાં એકસાથે મહિલા ચીફ જસ્ટિસની નિમણૂક
ભારતીય ન્યાયતંત્ર માટે આ એક સીમાચિહ્નરૂપ ક્ષણ છે. દેશના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત એવું બનવા જઈ રહ્યું છે કે ચાર હાઈકોર્ટમાં એકસાથે મહિલાઓ મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) તરીકે કાર્યરત હશે. કેન્દ્ર સરકારે મંગળવારે સિક્કિમ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ મીનાક્ષી મદન રાયને પટના હાઈકોર્ટના આગામી ચીફ જસ્ટિસ તરીકે નિયુક્ત કરવાની સત્તાવાર સૂચના જાહેર કરી છે.
ઐતિહાસિક નિમણૂક અને પ્રક્રિયા
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે ‘X’ (અગાઉ ટ્વિટર) પર એક પોસ્ટ દ્વારા આ મહત્વપૂર્ણ નિમણૂકની જાહેરાત કરી હતી. જસ્ટિસ મીનાક્ષી મદન રાય, જસ્ટિસ સંગમ કુમાર સાહૂનું સ્થાન લેશે, જેઓ 4 જૂનના રોજ પટના હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ પદેથી નિવૃત્ત થઈ રહ્યા છે. આ નિમણૂક ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતના નેતૃત્વ હેઠળની સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમ દ્વારા 22 મેના રોજ કરવામાં આવેલી ભલામણને અનુસરીને કરવામાં આવી છે.
ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓનું વધતું પ્રતિનિધિત્વ
જસ્ટિસ મીનાક્ષી મદન રાયની આ નિમણૂક સાથે દેશની 25 હાઈકોર્ટમાંથી ચાર હાઈકોર્ટનું નેતૃત્વ મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવશે. હાલમાં અન્ય ત્રણ હાઈકોર્ટમાં મહિલા મુખ્ય ન્યાયાધીશો કાર્યરત છે:
ગુજરાત હાઈકોર્ટ: જસ્ટિસ સુનીતા અગ્રવાલ
મેઘાલય હાઈકોર્ટ: જસ્ટિસ રેવતી મોહિતે ડેરે
આંધ્ર પ્રદેશ હાઈકોર્ટ: જસ્ટિસ લિસા ગિલ
આ વિકાસ ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓના પ્રતિનિધિત્વમાં થઈ રહેલા ક્રમિક વધારાને દર્શાવે છે. આ મુદ્દો લાંબા સમયથી ન્યાયાધીશો, વકીલો અને સંસદીય સમિતિઓ વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. ખાસ કરીને પટના હાઈકોર્ટ જેવી ઐતિહાસિક સંસ્થામાં મહિલાનું મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે આવવું એ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે અત્યાર સુધી અહીં મહિલાઓનું નેતૃત્વ મર્યાદિત રહ્યું છે.
આંકડાઓ શું કહે છે?
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રાલય દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા ડેટા મુજબ, 2014 પછીથી વિવિધ હાઈકોર્ટમાં 170 મહિલા ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવામાં આવી છે. જેમાંથી છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં જ 96 મહિલાઓની નિમણૂક થઈ છે. આ ઉપરાંત, આ જ સમયગાળામાં છ મહિલા ન્યાયાધીશોને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પદોન્નતિ આપવામાં આવી છે. સરકારનું માનવું છે કે ન્યાયતંત્રમાં વિવિધતા લાવવા માટે તે સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમની ભલામણો પર કામ કરે છે અને હાઈકોર્ટને યોગ્ય મહિલા ઉમેદવારોને ધ્યાનમાં લેવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.
નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, અગાઉ 2017માં એકવાર આવો પ્રસંગ બન્યો હતો જ્યારે ચાર મહિલાઓ એકસાથે હાઈકોર્ટનું નેતૃત્વ કરતી હતી, પરંતુ તેમાંથી એક કાર્યકારી મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Acting Chief Justice) હતી, જ્યારે આ વખતે તમામ ચાર મહિલાઓ નિયમિત મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત છે.
જસ્ટિસ મીનાક્ષી મદન રાયનું વ્યક્તિત્વ
જસ્ટિસ મીનાક્ષી મદન રાય સિક્કિમ હાઈકોર્ટના પૂર્વ હોમ સેક્રેટરી મદન મોહન રસાઈલીની પુત્રી છે. જુલાઈ 1964માં જન્મેલા જસ્ટિસ રાયનો કાનૂની કારકિર્દીનો ગ્રાફ ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રહ્યો છે. તેમણે 1990માં બાર કાઉન્સિલ ઓફ દિલ્હીમાં નોંધણી કરાવી હતી અને દિલ્હી હાઈકોર્ટ તથા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પ્રેક્ટિસ કરી હતી. ત્યારબાદ તેઓ સિક્કિમ પરત ફર્યા હતા.
એપ્રિલ 2015થી તેઓ સિક્કિમ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે અને આ અગાઉ તેઓ ત્યાંના કાર્યકારી મુખ્ય ન્યાયાધીશ તરીકે પણ ફરજ બજાવી ચૂક્યા છે. ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં તેઓ ત્યારે ચર્ચામાં આવ્યા હતા જ્યારે તેમણે તેમના પુરોગામી જસ્ટિસ બિશ્વનાથ સોમાદ્દારને આપવામાં આવેલી કેટલીક નિવૃત્તિ પછીની સુવિધાઓ પાછી ખેંચી લીધી હતી, જેનાથી ન્યાયિક વર્તુળોમાં વહીવટી માપદંડો અને પરંપરાઓ વિશે ચર્ચા જાગી હતી.
