ટ્રેનના એન્જિનમાં ટોયલેટ કેમ નથી હોતું? ડ્રાઇવરો શૌચાલય વિના કેવી રીતે કરે છે મેનેજ; કારણ જાણીને નવાઈ લાગશે!
ભારતીય રેલ્વે, જે વિશ્વના સૌથી મોટા નેટવર્ક્સ પૈકીનું એક છે, તેના વિશે ઘણા રસપ્રદ તથ્યો છે જે મુસાફરોને ભાગ્યે જ ખબર હોય છે. તમે ટ્રેનો સાથે જોડાયેલા ઘણા અનોખા અને મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્યો સોશિયલ મીડિયા પર વાંચ્યા હશે, પરંતુ એક એવું તથ્ય છે જેનાથી તમે કદાચ અજાણ હશો: ટ્રેનના એન્જિન (લોકોમોટિવ) માં શૌચાલય (ટોયલેટ) કેમ નથી હોતું?
એક લાંબી મુસાફરી દરમિયાન મુસાફરો માટે તો કોચમાં શૌચાલયની વ્યવસ્થા હોય છે, પરંતુ ટ્રેનના ડ્રાઇવરો (લોકો પાઇલટ્સ) અને સહાયક ડ્રાઇવરો, જેઓ કલાકો સુધી એન્જિનમાં બેસીને ટ્રેન ચલાવે છે, તેઓ શૌચાલય વિના કેવી રીતે મેનેજ કરતા હશે? આ સવાલ દરેકના મનમાં આવે છે. આનું કારણ માત્ર વ્યવસ્થાપન સંબંધિત નથી, પરંતુ તે સલામતી અને ટેકનિકલ ડિઝાઈન સાથે પણ જોડાયેલું છે.
ટોયલેટ ન હોવાના મુખ્ય કારણો
ટ્રેનના એન્જિનમાં શૌચાલય ન હોવા પાછળ એક નહીં, પરંતુ ઘણાં કારણો જવાબદાર છે.
૧. ડિઝાઈન અને જગ્યાનો અભાવ
ટ્રેનનું એન્જિન ખૂબ જટિલ મશીનરીથી ભરેલું હોય છે. તેમાં એન્જિનિયરિંગ કંટ્રોલ્સ, મોટર્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક ઇક્વિપમેન્ટ્સ અને બ્રેકિંગ સિસ્ટમ્સ માટે જગ્યાનો ઉપયોગ થાય છે. મોટાભાગના જૂના અને ઘણા આધુનિક એન્જિનના ડ્રાઇવર કેબિનમાં એટલી જગ્યા હોતી નથી કે એક અલગ, સંપૂર્ણ શૌચાલય યુનિટ ફિટ કરી શકાય. એન્જિનની ડિઝાઇન મુખ્યત્વે તેની કાર્યક્ષમતા અને સુરક્ષા પર કેન્દ્રિત હોય છે.
૨. સલામતી અને સંચાલન પર ધ્યાન
લોકો પાયલટ અને સહાયક પાયલટનું ધ્યાન સતત ટ્રેનના સંચાલન અને સિગ્નલો પર કેન્દ્રિત રહેવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને વ્યસ્ત રેલ્વે નેટવર્કમાં, એક સેકન્ડનું ધ્યાન હટવું પણ મોટી દુર્ઘટના નોતરી શકે છે. જો કેબિનમાં શૌચાલય હોય, તો તેના ઉપયોગ દરમિયાન ડ્રાઇવરનું ધ્યાન વિખેરાઈ શકે છે, જે સલામતી માટે જોખમી છે.
૩. ખર્ચ અને જાળવણી
એન્જિનમાં શૌચાલય બનાવવું, તેનું કનેક્શન આપવું અને તેની નિયમિત જાળવણી કરવી એક વધારાનો ખર્ચ અને પડકાર છે. આ એન્જિનને સતત ફરતા રહે છે અને મોટાભાગે લાંબા સમય સુધી સર્વિસિંગ માટે રોકવામાં આવતા નથી, તેથી તેની જાળવણી મુશ્કેલ બની જાય છે.
ડ્રાઇવરો કેવી રીતે કરે છે મેનેજ?
હવે સવાલ એ થાય કે કલાકોની લાંબી શિફ્ટ દરમિયાન ડ્રાઇવરો કેવી રીતે પોતાને મેનેજ કરે છે?
૧. શિફ્ટનું આયોજન
ડ્રાઇવરોની શિફ્ટ અને ડ્યુટીનું આયોજન એવી રીતે કરવામાં આવે છે કે તેઓ મોટાભાગે લાંબા હોલ્ટ સ્ટેશનો પર અથવા ક્રૂ ચેન્જ પોઈન્ટ્સ પર રોકાય. આ સ્થળોએ રેલ્વે તરફથી ડ્રાઇવરો માટે ખાસ શૌચાલયની સુવિધાઓ (Crew Changing Points Facilities) ઉપલબ્ધ હોય છે.
૨. વ્યક્તિગત વ્યવસ્થાપન
લોકો પાયલટ અને સહાયક પાયલટ સામાન્ય રીતે ડ્યુટી શરૂ કરતા પહેલા જ પાણી અને પ્રવાહી વસ્તુઓનું સેવન મર્યાદિત કરી દે છે. આનાથી શિફ્ટ દરમિયાન કુદરતી હાજત ઓછી થાય છે. જોકે આ આદત સ્વાસ્થ્ય માટે આદર્શ નથી, પરંતુ ટ્રેનનું સંચાલન કરતી વખતે આ એક સામાન્ય વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિ રહી છે.
૩. હવે આવી રહ્યા છે નવા એન્જિનો
આ જૂની સમસ્યાના ઉકેલ માટે, ભારતીય રેલ્વેએ હવે ધીમે ધીમે નવા એન્જિન (ખાસ કરીને પશ્ચિમી દેશોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મોડેલોની જેમ) માં શૌચાલયની સુવિધા આપવાનું શરૂ કર્યું છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરની માલગાડીઓ (Freight Trains) અને મેઇન લાઇનના શક્તિશાળી ઇલેક્ટ્રિક એન્જિન (જેમ કે WAG9 અથવા WAP7 ના નવા બેચ) માં, ડ્રાઇવરના કેબિનની પાછળ ખૂબ જ મૂળભૂત બાયો-ટોયલેટ યુનિટ્સ ફિટ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ ડ્રાઇવરના સ્વાસ્થ્ય અને આરામને ધ્યાનમાં રાખીને એક મોટું સુધારાત્મક પગલું છે.
ડ્રાઇવરની સુવિધાઓમાં સુધારો
જૂના એન્જિનોમાં શૌચાલય ન હોવાને કારણે ડ્રાઇવરોને થતી અસુવિધા અંગે ઘણી ફરિયાદો ઉઠી છે. રેલ્વે બોર્ડ આ મુદ્દાને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે અને તમામ નવા એન્જિનમાં ડ્રાઇવિંગ ક્રૂ માટે મૂળભૂત શૌચાલયની વ્યવસ્થા ફરજિયાત બનાવવામાં આવી રહી છે. આનાથી ડ્રાઇવરોનું મનોબળ અને લાંબી શિફ્ટ દરમિયાન તેમની એકાગ્રતા જાળવવામાં મદદ મળશે.
આમ, ટ્રેનના એન્જિનમાં ટોયલેટ ન હોવાનું કારણ ટેકનિકલ મર્યાદાઓ અને સંચાલન સલામતી સાથે જોડાયેલું હતું, પરંતુ સમયની સાથે ભારતીય રેલ્વે આ સ્થિતિમાં સુધારો લાવી રહી છે.
