ઓપરેશન અજાક્સ: 1953ના એ તખ્તાપલટની વાર્તા જેણે ઈરાનનું ભાગ્ય હંમેશ માટે બદલી નાખ્યું
19 ઓગસ્ટ 1953ના રોજ ઈરાનમાં એક એવી ઘટના બની જેણે માત્ર તે દેશનું ભવિષ્ય જ ન બદલ્યું, પરંતુ વિશ્વભરના રાજદ્વારી ઈતિહાસ પર એક ઊંડો ઘા છોડી દીધો. અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થા CIA અને બ્રિટનની MI6 દ્વારા આયોજિત એક ગુપ્ત અભિયાન, જેને ‘ઓપરેશન અજાક્સ’ (Operation Ajax) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના દ્વારા ઈરાનના લોકશાહી રીતે ચૂંટાયેલા વડાપ્રધાન મોહમ્મદ મોસાદ્દિક (Mohammad Mosaddegh) ને સત્તા પરથી હટાવવામાં આવ્યા હતા.
તેલનું રાષ્ટ્રીયકરણ અને વિવાદની શરૂઆત
આ સમગ્ર વિવાદના મૂળમાં ઈરાનનું ‘તેલ’ હતું. 1951માં વડાપ્રધાન બન્યા પછી, મોસાદ્દિકે ઈરાની તેલ ઉદ્યોગનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાનો સાહસિક નિર્ણય લીધો, જે તે સમયે બ્રિટિશ માલિકીની એંગ્લો-ઈરાની ઓઈલ કંપની (AIOC, જે હવે BP છે) ના નિયંત્રણ હેઠળ હતો. બ્રિટને તેને તેના આર્થિક હિતો પર હુમલો માન્યો અને ઈરાન વિરુદ્ધ વૈશ્વિક આર્થિક બહિષ્કાર શરૂ કર્યો.
અમેરિકા અને બ્રિટનનું ગુપ્ત કાવતરું
શરૂઆતમાં અમેરિકાનું ટ્રુમેન વહીવટીતંત્ર આ તખ્તાપલટની વિરુદ્ધ હતું, પરંતુ 1953માં ડ્વાઇટ ડી. આઇઝનહોવર (Dwight D. Eisenhower) રાષ્ટ્રપતિ બન્યા પછી સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. બ્રિટને અમેરિકાને મનાવી લીધું કે મોસાદ્દિકનું શાસન ઈરાનને સોવિયત સંઘના પ્રભાવમાં લઈ જઈ શકે છે, જેનાથી શીત યુદ્ધ દરમિયાન સામ્યવાદનો ખતરો વધી જશે.
તખ્તાપલટની યોજનાને કરમિટ રૂઝવેલ્ટ જુનિયર (Kermit Roosevelt Jr.) એ અંજામ આપ્યો હતો. આ ઓપરેશનમાં નકલી હુમલાઓ, રાજકારણીઓને લાંચ આપવી, અને CIA દ્વારા પ્રાયોજિત ભીડ દ્વારા તેહરાનની શેરીઓમાં રમખાણો ભડકાવવા જેવી વ્યૂહરચનાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
19 ઓગસ્ટ: જ્યારે લોકશાહીનો અંત આવ્યો
તખ્તાપલટના દિવસે, CIA દ્વારા ભાડે રાખવામાં આવેલા દેખાવકારો અને શાહ સમર્થકોએ રસ્તાઓ પર કબજો જમાવી લીધો. સેનાએ સરકારી ઇમારતો પર હુમલો કર્યો અને મોસાદ્દિકને પદ છોડવાની ફરજ પડી. શાહ મોહમ્મદ રઝા પહેલવી (Shah Mohammad Reza Pahlavi), જે આ હંગામા વચ્ચે દેશ છોડીને ભાગી ગયા હતા, તેઓ પાછા ફર્યા અને પશ્ચિમ સમર્થક સરમુખત્યાર તરીકે પોતાની સત્તા મજબૂત કરી. મોસાદ્દિકની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમના જીવનના બાકીના વર્ષો નજરકેદમાં વીત્યા.
દૂરગામી પરિણામો અને ‘બ્લોબેક’
આ ઘટનાએ શાહને આગામી 26 વર્ષ સુધી શાસન કરવાની તક આપી, પરંતુ તેણે ઈરાની જનતાના મનમાં અમેરિકા પ્રત્યે ઊંડી નફરત પેદા કરી. નિષ્ણાતો માને છે કે 1953ની આ દખલગીરી જ 1979ની ઈરાની ક્રાંતિ (Iranian Revolution) નો મુખ્ય આધાર બની, જેણે શાહને ઉખેડી ફેંક્યા અને એક કટ્ટર અમેરિકા વિરોધી ઈસ્લામિક પ્રજાસત્તાકની સ્થાપના કરી.
સત્તાવાર સ્વીકૃતિ
દાયકાઓ સુધી આ ભૂમિકાનો ઇનકાર કર્યા પછી, ઓગસ્ટ 2013માં અમેરિકન સરકારે સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યું કે તે આ તખ્તાપલટની યોજના અને અમલીકરણમાં સંપૂર્ણપણે સામેલ હતી. તાજેતરમાં 2023માં પણ CIA એ આ ઓપરેશનને લોકશાહી મૂલ્યોની વિરુદ્ધ માન્યું છે.
આજે, 7 દાયકા પછી પણ ‘ઓપરેશન અજાક્સ’ ની યાદો ઈરાન અને પશ્ચિમ વચ્ચેના તણાવપૂર્ણ સંબંધોને પ્રભાવિત કરતી રહે છે.
