ચીનનો ‘ફર્ટિલિટી ટ્રેપ’: દરરોજ 6 અબજ રૂપિયા ખર્ચવા છતાં કેમ ઘટી રહી છે વસ્તી?
દુનિયાના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાંનો એક એવો ચીન અત્યારે ઐતિહાસિક વસ્તી વિષયક સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, વર્ષ 2025 માં ચીનની વસ્તીમાં 33.9 લાખ (લગભગ 3.4 મિલિયન) નો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે 2024 ની સરખામણીએ ઘણી ઝડપી ગતિએ ઘટી રહી છે. ચીની સરકાર દરરોજ સરેરાશ 6 અબજ રૂપિયા સબસિડી અને અન્ય પ્રોત્સાહનો પાછળ ખર્ચી રહી છે, તેમ છતાં જન્મદર રેકોર્ડ નીચલી સપાટીએ પહોંચી ગયો છે.
મધ્યમ વર્ગ અને ‘સક્ષમતાની જાળ’
તાજેતરના સંશોધનો અને નિષ્ણાતોના મતે, આધુનિક સમાજમાં પ્રજનન ક્ષમતાની બાબતમાં એક ‘U-આકાર’ (U-shaped) પેટર્ન ઉભરી રહી છે. જ્યાં ‘અતિ-શ્રીમંત’ અને ‘ગરીબ’ વર્ગ પોતાનો પ્રજનન દર જાળવી રહ્યો છે, ત્યાં ‘મહત્વાકાંક્ષી મધ્યમ વર્ગ’ (Aspirational Middle Class) પ્રજનન ઠપ થવાની સ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યો છે.
આને ‘સક્ષમતાની જાળ’ (Competence Trap) કહેવામાં આવે છે. મધ્યમ વર્ગના માતા-પિતા, જેઓ ઉચ્ચ માનવ મૂડી (Human Capital) ધરાવે છે, તેઓ પોતાના બાળકો માટે ઊંચા સામાજિક લક્ષ્યો રાખે છે. તેઓ જોખમ ઘટાડવા માટે બાળકની ‘સંખ્યા’ (Quantity) ને બદલે ‘ગુણવત્તા’ (Quality) પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેના કારણે તેઓ માત્ર એક જ બાળક સુધી સીમિત રહી જાય છે.
‘લાઇંગ ફ્લેટ’ અને યુવાનોનો બદલાતો દૃષ્ટિકોણ
ચીનમાં વધતી મોંઘવારી અને કરિયરના દબાણે યુવાનોને ‘લાઇંગ ફ્લેટ’ (Lying Flat ) આંદોલન તરફ ધકેલી દીધા છે. યુવા પેઢી હવે ઊંચા કરિયર લક્ષ્યો અને સખત મહેનતની પરંપરાગત “996” કાર્ય-સંસ્કૃતિ (સવારે 9 થી રાત્રે 9 વાગ્યા સુધી, અઠવાડિયામાં 6 દિવસ) ને નકારી રહી છે.
- શિક્ષણનો ખર્ચ: ચીનમાં એક બાળકને 18 વર્ષની ઉંમર સુધી ઉછેરવાનો સરેરાશ ખર્ચ લગભગ 5,38,000 યુઆન (લગભગ $77,000) છે, જે શહેરી વિસ્તારોમાં તો ઘણો વધારે છે.
- લગ્નોમાં ઘટાડો: 2024 માં લગ્નની નોંધણીમાં 20% નો ઘટાડો થયો છે, જે જન્મદરમાં ઘટાડો થવાનો મુખ્ય સંકેત છે.
સરકારના કડક અને લોભામણાં પગલાં
વસ્તી વધારવા માટે શી જિનપિંગ સરકારે કેટલીક નવી નીતિઓની જાહેરાત કરી છે:
- કોન્ડોમ ટેક્સ: જાન્યુઆરી 2026 થી, ચીન કોન્ડોમ અને અન્ય ગર્ભનિરોધક સાધનો પર 13% વેલ્યુ એડેડ ટેક્સ (VAT) લાગુ કરશે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ માત્ર એક ‘પ્રતિકાત્મક’ પગલું છે અને તેનાથી ખાસ ફરક પડશે નહીં.
- મફત પ્રસૂતિ: 2026 થી, સરકારે જાહેરાત કરી છે કે બાળકના જન્મ સાથે સંબંધિત કોઈપણ ખર્ચ (Out-of-pocket expenses) માતા-પિતાએ ભોગવવો પડશે નહીં, અને IVF સહિતના તમામ તબીબી ખર્ચની ભરપાઈ કરવામાં આવશે.
- નાણાકીય સબસિડી: સરકારે બાળકોની સંભાળ માટે 2300 અબજ રૂપિયાની બજેટ જોગવાઈ કરી છે.
ઐતિહાસિક ફેરફાર: ‘બચાવ’ થી ‘ચિંતા’ તરફ
સંશોધન પત્ર “A Unified Framework of Dynastic Survival” અનુસાર, પ્રાચીન કાળમાં સમ્રાટો અને કુલીન વર્ગો જોખમ ટાળવા માટે વધુ બાળકો પેદા કરતા હતા (Survival Strategy). પરંતુ આધુનિક સમયમાં, મધ્યમ વર્ગ “ટુ-સ્ટેજ બિલીફ એરર” નો શિકાર છે. તેઓ ભાગ્યની ભૂમિકાને ઓછી આંકે છે અને શિક્ષણના લાભને પણ ઓછો આંકે છે, જેથી તેઓ બાળક પેદા કરવાના નિર્ણયને ટાળતા રહે છે.
ચીનમાં વૃદ્ધોની વસ્તી (60 વર્ષથી વધુ) હવે કુલ વસ્તીના 23% થઈ ગઈ છે. જો જન્મદરમાં સુધારો નહીં થાય, તો નિષ્ણાતોનું અનુમાન છે કે સદીના અંત સુધીમાં ચીનની વસ્તી ઘટીને અડધી (લગભગ 700 મિલિયન) રહી શકે છે. આ કટોકટી માત્ર આર્થિક નથી, પરંતુ એક ઊંડી મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક જાળ બની ગઈ છે.
