મેટા સામે સુપ્રીમનો હથોડો: ડેટા સુરક્ષાના મુદ્દે કોર્ટની ચેતવણી – “નાગરિકોની પ્રાઈવસી સર્વોપરી છે.”
ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) ડેટા પ્રાઈવસી અને યુઝર્સની સુરક્ષાના મુદ્દે ટેક જાયન્ટ મેટા (Meta) અને તેની સબ્સિડિયરી કંપની વોટ્સએપ (WhatsApp) સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. ૩ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ એક મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે જો વિદેશી કંપનીઓ ભારતની સાર્વભૌમત્વ અને અહીંના પ્રાઈવસી કાયદાઓનું સન્માન ન કરી શકતી હોય, તો તેઓ ભારત છોડી શકે છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે ભારતીય નાગરિકોના ડેટા સાથે કોઈપણ પ્રકારની સમજૂતી સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.
સર્વોચ્ચ અદાલતની કડક ફટકાર અને ‘એક્ઝિટ’ ની ચેતવણી
સુપ્રીમ કોર્ટની ખંડપીઠે વોટ્સએપની નવી પ્રાઈવસી પોલિસી અને ડેટા શેરિંગના મામલે સુનાવણી કરતા જણાવ્યું હતું કે, “તમે (મેટા/વોટ્સએપ) ભલે ગમે તેટલી મોટી વૈશ્વિક કંપની હોવ, પરંતુ ભારતમાં વેપાર કરવા માટે તમારે અહીંના કાયદાનું પાલન કરવું જ પડશે.” કોર્ટે આકરા પ્રહારો કરતા ઉમેર્યું હતું કે, જો કંપનીને લાગે છે કે ભારતીય કાયદાઓ તેમના વેપાર મોડેલ માટે અવરોધક છે, તો તેઓ સ્વેચ્છાએ ભારતમાંથી બહાર નીકળી શકે છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે નફો મેળવવાના નામે કરોડો ભારતીયોની વ્યક્તિગત માહિતી અને તેમની ગોપનીયતાને જોખમમાં મૂકી શકાય નહીં.
ડેટા પ્રાઈવસી સાથે કોઈપણ પ્રકારની સમજૂતી નહીં
અદાલતે અવલોકન કર્યું કે વોટ્સએપ દ્વારા યુઝર્સના ડેટાને મેટાની અન્ય પ્રોડક્ટ્સ (જેમ કે ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ) સાથે શેર કરવાની જે પદ્ધતિ છે, તે યુઝર્સની પસંદગીના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે. ૨૦૨૬ના ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ (DPDP Act) નો ઉલ્લેખ કરતા કોર્ટે કહ્યું કે, યુઝર સંમતિ (Consent) એ માત્ર કાગળ પરની ઔપચારિકતા ન હોવી જોઈએ. ડેટા પ્રાઈવસી એ ભારતીય બંધારણ હેઠળના મૂળભૂત અધિકારનો એક ભાગ છે, અને ટેક કંપનીઓએ તેનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે. ખાસ કરીને પર્સનલાઇઝ્ડ એડવર્ટાઇઝિંગ માટે જે રીતે ડેટાનો ઉપયોગ થાય છે, તેના પર કોર્ટે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અને ભારતની સ્થિતિ
વોટ્સએપના વકીલોએ દલીલ કરી હતી કે તેઓ વૈશ્વિક સ્તરે સમાન નીતિઓનું પાલન કરે છે, પરંતુ કોર્ટે આ દલીલને ફગાવી દીધી હતી. અદાલતે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે જો યુરોપિયન યુનિયનમાં કડક ડેટા કાયદાઓને કારણે કંપની અલગ ધોરણો અપનાવી શકતી હોય, તો ભારતીય યુઝર્સ સાથે ‘ભેદભાવ’ કેમ કરવામાં આવે છે? ભારતીય માર્કેટ વોટ્સએપ માટે સૌથી મોટું યુઝર બેઝ ધરાવે છે, અને તે જોતા કંપનીની જવાબદારી વધુ વધી જાય છે. કોર્ટે સરકારને પણ આદેશ આપ્યો છે કે જો ટેક કંપનીઓ વારંવાર નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે, તો તેમના પર આકરા આર્થિક દંડની સાથે કામચલાઉ પ્રતિબંધ જેવી જોગવાઈઓ પર વિચાર કરવામાં આવે.
ટેક કંપનીઓ માટે ભવિષ્યનો પડકાર
આ આદેશની અસર માત્ર વોટ્સએપ કે મેટા પર જ નહીં, પરંતુ ભારતમાં કાર્યરત તમામ વિદેશી સોશિયલ મીડિયા અને ટેક કંપનીઓ પર પડશે. સુપ્રીમ કોર્ટની આ ‘ફટકાર’ એ સ્પષ્ટ સંકેત છે કે હવે ભારત તેના ડિજિટલ બજારને નિયંત્રિત કરવા માટે સજ્જ છે. નિષ્ણાતોના મતે, જો વોટ્સએપ તેની પોલિસીમાં ફેરફાર નહીં કરે, તો તેને ભારતમાં વ્યાપાર કરવામાં મોટી કાનૂની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આગામી દિવસોમાં આ મામલે સરકાર અને મેટા વચ્ચેની મંત્રણાઓ ભારતની ‘ડેટા સોવરિનિટી’ (Data Sovereignty) માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.
