‘અમારી પરવાનગી વિના પ્રવેશ નહીં…’ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનની કડક ચેતવણીથી વૈશ્વિક જહાજોએ બદલ્યા માર્ગ
વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઇલ તેમજ ગેસના પરિવહન માટે કરોડરજ્જુ સમાન ગણાતી ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Hormuz Strait) ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને સૈન્ય સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. ઈરાનના શક્તિશાળી સૈન્ય સંગઠન ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) ની નૌકાદળે આ દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થતા વૈશ્વિક જહાજોને અત્યંત કડક શબ્દોમાં નવી ચેતવણી જારી કરી છે. ઈરાની સેનાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, હવેથી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી કોઈપણ જહાજ ઈરાનની આગોતરી પરવાનગી અને તેના દ્વારા નક્કી કરાયેલા સંકલિત દરિયાઈ માર્ગો સિવાય પસાર થઈ શકશે નહીં. “અમારી પરવાનગી વિના કોઈ પ્રવેશી શકશે નહીં” તેવા લશ્કરી આદેશના કારણે પર્સિયન ગલ્ફમાં પ્રવાસ કરી રહેલા અનેક વ્યાપારી જહાજોએ તાત્કાલિક પોતાના માર્ગ બદલી નાખ્યા છે અથવા તો પાછા વળી ગયા છે.
ઈરાનની નૌકાદળ દ્વારા આ કડક ચેતવણી રેડિયો ટ્રાન્સમીટર માધ્યમથી પર્સિયન ગલ્ફમાં સફર કરી રહેલા તમામ નાના-મોટા જહાજોને સીધી મોકલવામાં આવી રહી છે. ઈરાનનો દાવો છે કે આ વિસ્તારની સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવવા માટે આ પગલું જરૂરી છે. જો કે, આ કડક વલણની સામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તદ્દન વિપરીત દાવો કર્યો છે. ટ્રમ્પનું કહેવું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કોઈપણ પ્રકારની શરતો અથવા પ્રતિબંધો વિના વૈશ્વિક નેવિગેશન માટે ખુલ્લું છે અને ઈરાન કોઈપણ વધારાના ટોલ કે ચાર્જ વગર જહાજોને પસાર થવા દઈ રહ્યું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના આ પરસ્પર વિરોધી દાવાઓએ દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં ભારે મૂંઝવણ અને અનિશ્ચિતતા ઊભી કરી છે.
ઓમાનનો વૈકલ્પિક કોરિડોર ઈરાને ફગાવ્યો
આ વિવાદની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે પડોશી દેશ ઓમાને જહાજોની સલામત અવરજવર માટે હાલની ટ્રાફિક સેપરેશન સ્કીમના ઉત્તર અને દક્ષિણ ભાગમાં બે કામચલાઉ અને વૈકલ્પિક દરિયાઈ કોરિડોર સ્થાપિત કરવા માટે એક સત્તાવાર નેવિગેશન નોટિસ જાહેર કરી હતી. ઈરાનની IRGC નૌકાદળે ઓમાનના આ પ્રસ્તાવિત કોરિડોરને અત્યંત જોખમી ગણાવીને ફગાવી દીધો છે. ઈરાને આદેશ આપ્યો છે કે તમામ જહાજોએ માત્ર ને માત્ર ઈરાન સરહદ હેઠળના નિયુક્ત માર્ગોનો જ ઉપયોગ કરવો પડશે. જે પણ જહાજ આ આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અથવા ઈરાનના સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન કરશે, તેને દરિયાની મધ્યમાં જ જપ્ત કરવા સહિતના ભારે પરિણામો ભોગવવા પડી શકે છે તેવી ખુલ્લી ધમકી પણ આપવામાં આવી છે.
તણાવ વચ્ચે પણ જહાજોની અવરજવરમાં ૧૦૫ ટકાનો ઉછાળો
આ આકરા સૈન્ય ગતિરોધ અને ભય છતાં, વૈશ્વિક સ્તરે જહાજોની અવરજવરના ડેટા ચોંકાવનારા છે. મેરીટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સ કંપની ‘કેપ્લર’ (Kpler) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ૨૪ જૂનના રોજ હોર્મુઝના આ અત્યંત સંવેદનશીલ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યામાં એક જ દિવસમાં ૧૦૫ ટકાનો મોટો ઉછાળો નોંધાયો હતો. આ દરમિયાન કુલ ૭૦ જહાજો આ ખાડીમાંથી સફળતાપૂર્વક પસાર થયા હતા, જેમાંથી ૫૩ શિપ શુદ્ધ વ્યાપારી અને માલસામાનના પરિવહન સાથે જોડાયેલા હતા. દરિયામાં ડિમાઇનિંગ (બિછાવેલી દરિયાઈ સુરંગો હટાવવાની) કામગીરી તીવ્ર બન્યા બાદ અને ઓમાન નજીકના વૈકલ્પિક દરિયાઈ માર્ગોનો આંશિક ઉપયોગ થવાના કારણે આ ટ્રાફિકમાં અચાનક વધારો જોવા મળ્યો હતો.
પ્રાદેશિક શાંતિ માટે ઓમાનની મધ્યસ્થતા અને વૈશ્વિક નિયમો
બીજી તરફ, ઓમાન સરકારે આ કટોકટીને શાંત કરવા માટે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા સમજૂતી કરાર (MoU) ને પોતાનું સંપૂર્ણ સમર્થન જાહેર કર્યું છે. બહેરીનમાં યોજાયેલી ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સંયુક્ત મંત્રી સ્તરની બેઠક દરમિયાન ઓમાનના વિદેશ મંત્રી સૈયદ બદ્ર બિન હમાદ અલ બુસૈદીએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા કોઈપણ જહાજ પર કોઈ વધારાનો ટેક્સ કે ગેરકાયદેસર ચાર્જ લાદવામાં આવશે નહીં.
ઓમાને જણાવ્યું હતું કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની ભૌગોલિક સરહદ વહેંચતા દેશ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સુરક્ષા પ્રણાલીને મજબૂત કરવી તેની નૈતિક અને કાનૂની જવાબદારી છે. ઓમાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સમુદ્રના કાયદા પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલન (UNCLOS) ની માર્ગદર્શિકા હેઠળ કામ કરી રહ્યું છે. જો કે, ઈરાનની આક્રમકતા અને અમેરિકાની સજ્જતા વચ્ચે આગામી દિવસોમાં આ માર્ગ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને કેટલી હદે પ્રભાવિત કરે છે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
