અંતાર્કટિકામાં ઘટી રહી છે સમુદ્રી બરફની ચાદર, વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા વધી; જાણો પૃથ્વીના હવામાન પર શું થશે અસર
પૃથ્વીના સૌથી ઠંડા પ્રદેશ તરીકે ઓળખાતા અંતાર્કટિકામાંથી ફરી એક ચિંતાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. અહીં શિયાળા દરમિયાન બનતી સમુદ્રી બરફની મહત્તમ સપાટી આ વર્ષે પણ સામાન્ય કરતાં ઘણી ઓછી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2026માં અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સપાટી 14 સપ્ટેમ્બરે અંદાજે 17.59 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર સુધી પહોંચી હતી. જો આ આંકડો અંતિમ ગણાય, તો 1979માં સેટેલાઇટથી સતત નિરીક્ષણ શરૂ થયા પછી આ અંતાર્કટિકાનો ત્રીજો સૌથી ઓછો શિયાળુ મહત્તમ બરફ વિસ્તાર ગણાશે.
આ માત્ર એક વર્ષનો આંકડો નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સ્થિતિમાં જે ફેરફાર જોવા મળી રહ્યો છે, તેણે વૈજ્ઞાનિકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સતત ઓછા બરફવાળા શિયાળા એ સવાલ ઉભો કરી રહ્યા છે કે શું દક્ષિણ ધ્રુવનો બરફનો સ્વાભાવિક ચક્ર હવે લાંબા ગાળાના હવામાન પરિવર્તનને કારણે બદલાઈ રહ્યો છે?
2026માં બરફનું મહત્તમ સ્તર કેટલું રહ્યું?
યુનિવર્સિટી ઓફ કોલોરાડો બોલ્ડર સાથે જોડાયેલા નેશનલ સ્નો એન્ડ આઈસ ડેટા સેન્ટર (NSIDC)ના જણાવ્યા અનુસાર, 14 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સપાટી 17.59 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર સુધી પહોંચી હતી. આ આંકડો 1981થી 2010ના લાંબા ગાળાના સરેરાશ કરતાં લગભગ 10 લાખ ચોરસ કિલોમીટર ઓછો છે.
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે વૈજ્ઞાનિકો સમુદ્રી બરફના ‘મહત્તમ સ્તર’ની વાત કરે છે. અંતાર્કટિકામાં શિયાળા દરમિયાન તાપમાન ઘટતાં સમુદ્રનું પાણી મોટા વિસ્તારમાં થીજીને બરફ બનાવે છે. ત્યારબાદ ઉનાળો શરૂ થતાં આ બરફનો મોટો હિસ્સો ફરી ઓગળી જાય છે.
આ કુદરતી પ્રક્રિયા દર વર્ષે થાય છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં શિયાળામાં બનતો બરફ પણ સામાન્ય કરતાં ઓછો જોવા મળી રહ્યો છે.
સતત ચોથું વર્ષ કેમ મહત્વનું છે?
અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સ્થિતિમાં એક વર્ષનો ઘટાડો માત્ર કુદરતી ઉતાર-ચઢાવ હોઈ શકે છે. દક્ષિણ મહાસાગરમાં પવન, સમુદ્રનું તાપમાન, વાદળો અને વાતાવરણની અન્ય પરિસ્થિતિઓના કારણે બરફના વિસ્તારમાં દર વર્ષે મોટો ફેરફાર થતો રહે છે.
પરંતુ સમસ્યા ત્યારે ગંભીર બને છે જ્યારે ઓછું બરફનું સ્તર સતત જોવા મળે.
NSIDCના વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2026ની વૃદ્ધિની સમગ્ર મોસમ દરમિયાન અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સપાટી લાંબા ગાળાના સરેરાશ કરતાં નીચે રહી હતી. આ સતત ઓછું સ્તર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જોવા મળેલા ટ્રેન્ડ સાથે જોડાયેલું છે.
2025માં પણ અંતાર્કટિકાનો મહત્તમ સમુદ્રી બરફ વિસ્તાર 17.81 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર રહ્યો હતો અને તે સમયે પણ તે સેટેલાઇટ રેકોર્ડમાં ત્રીજા સૌથી નીચા સ્તરે હતો. 2023 અને 2024માં પણ ખૂબ ઓછા મહત્તમ સ્તર નોંધાયા હતા.
આથી વૈજ્ઞાનિકો હવે તેને માત્ર એક વખતની અસામાન્ય ઘટના તરીકે જોતા નથી.
ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે શું છે સંબંધ?
વૈજ્ઞાનિકો અંતાર્કટિકાની બદલાતી બરફની સ્થિતિને વૈશ્વિક હવામાન પરિવર્તનના મોટા સંદર્ભમાં જોઈ રહ્યા છે. પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધવાથી સમુદ્રો પણ ગરમ થઈ રહ્યા છે. જોકે અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સ્થિતિ માત્ર તાપમાનથી નક્કી થતી નથી.
પવનની દિશા, સમુદ્રી પ્રવાહો, વાતાવરણીય દબાણ અને વિવિધ હવામાન પેટર્ન પણ બરફ કેટલો વિસ્તાર બનાવશે તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. NSIDCએ પણ નોંધ્યું છે કે અંતાર્કટિકાના શિયાળાના બરફમાં વર્ષ દરમિયાન મોટા કુદરતી ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળે છે.
એટલે એક જ વર્ષના આંકડાને જોઈને તમામ ફેરફારનું કારણ એક જ પરિબળ છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. પરંતુ સતત નીચા સ્તરો લાંબા ગાળાના બદલાવ તરફ ધ્યાન ખેંચે છે.
સમુદ્રી બરફ અને બરફની ચાદર એક જ નથી
અહીં એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. અંતાર્કટિકામાં જોવા મળતો સમુદ્રી બરફ અને જમીન પર આવેલી વિશાળ બરફની ચાદર એક જ વસ્તુ નથી.
સમુદ્રી બરફ સમુદ્રનું પાણી થીજીને બને છે અને તે પાણી પર તરતો રહે છે. તેથી આ તરતો બરફ સીધો ઓગળે ત્યારે સમુદ્રનું સ્તર એટલું વધતું નથી જેટલું જમીન પર રહેલો બરફ સમુદ્રમાં ઉમેરાય ત્યારે થઈ શકે.
અંતાર્કટિકાની જમીન પર રહેલી વિશાળ બરફની ચાદર જો લાંબા ગાળે ઓગળે અથવા તેના ગ્લેશિયરો ઝડપથી સમુદ્ર તરફ આગળ વધે, તો વૈશ્વિક સમુદ્ર સપાટીમાં મોટો વધારો થઈ શકે છે.
આ જ કારણ છે કે વૈજ્ઞાનિકો સમુદ્રી બરફના ઘટાડાને માત્ર બરફ ઓછો થવાની ઘટના તરીકે નથી જોતા. તેનો સંબંધ સમગ્ર દક્ષિણ મહાસાગરના પર્યાવરણ અને અંતાર્કટિકાની બરફની ચાદરની સ્થિરતા સાથે પણ હોઈ શકે છે.
બરફ ઘટે તો સમુદ્ર પર શું અસર થાય?
બરફની સફેદ સપાટી સૂર્યપ્રકાશનો મોટો હિસ્સો પાછો અવકાશમાં પરાવર્તિત કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે બરફ ઓછો થાય છે, ત્યારે ખુલ્લા સમુદ્રનું પાણી વધુ સૂર્ય ઊર્જા શોષી શકે છે.
આ પ્રક્રિયા સ્થાનિક હવામાન અને સમુદ્રના તાપમાન પર અસર કરી શકે છે. વધુમાં, સમુદ્રી બરફ દક્ષિણ મહાસાગરના અનેક જીવસૃષ્ટિ માટે મહત્વપૂર્ણ આવાસ છે.
ક્રિલથી લઈને પેંગ્વિન સુધીની અનેક પ્રજાતિઓ માટે બરફની સ્થિતિ જીવનચક્રનો મહત્વનો ભાગ છે. બરફના વિસ્તારમાં ફેરફાર થાય તો ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને પ્રાણીઓની રહેણીકરણીમાં પણ ફેરફાર આવી શકે છે.
શિયાળામાં બરફ વધવો જોઈએ, છતાં ઘટાડો કેમ?
અંતાર્કટિકામાં ઋતુઓ ઉત્તર ગોળાર્ધથી વિપરીત હોય છે. જ્યારે ભારત સહિત ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ઉનાળો હોય છે ત્યારે અંતાર્કટિકામાં શિયાળો ચાલતો હોય છે.
શિયાળામાં ત્યાં તાપમાન ખૂબ નીચે જતાં સમુદ્રનો મોટો વિસ્તાર થીજી જાય છે અને સપ્ટેમ્બર આસપાસ સમુદ્રી બરફનો વિસ્તાર સામાન્ય રીતે મહત્તમ હોય છે. ત્યારબાદ દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ઉનાળો શરૂ થતાં ફેબ્રુઆરી આસપાસ બરફનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું થાય છે.
પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં આ કુદરતી ચક્રમાં અસામાન્યતા જોવા મળી રહી છે. NSIDCના ડેટા અનુસાર, 2026માં પણ બરફનો વિસ્તાર લાંબા ગાળાના સરેરાશથી સતત ઓછો રહ્યો. ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન અંતાર્કટિકાનો સરેરાશ સમુદ્રી બરફ વિસ્તાર 16.46 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર હતો.
ઓગસ્ટમાં પણ જોવા મળ્યો મોટો ફેરફાર
2026ના ઓગસ્ટમાં અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સ્થિતિમાં ખાસ ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યો હતો. NSIDCના જણાવ્યા પ્રમાણે 8થી 14 ઓગસ્ટ વચ્ચે માત્ર એક સપ્તાહમાં બરફના વિસ્તારમાં આશરે 3.10 લાખ ચોરસ કિલોમીટરનો ઘટાડો નોંધાયો હતો.
આ પ્રકારના ટૂંકા ગાળાના ફેરફારો હંમેશાં અસામાન્ય હોય એવું નથી. દક્ષિણ મહાસાગરમાં પવન અને તોફાની હવામાન ઝડપથી બરફને એક વિસ્તારમાંથી બીજા વિસ્તારમાં ખસેડી શકે છે. છતાં, જ્યારે આવી ઘટનાઓ પહેલેથી જ ઓછા બરફના સ્તર વચ્ચે બને ત્યારે વૈજ્ઞાનિકો તેના પર ખાસ નજર રાખે છે.
શું આનો અર્થ દુનિયામાં ઠંડી ઓછી થશે?
આ સવાલ સ્વાભાવિક છે. અંતાર્કટિકામાં બરફ ઓછો થાય એટલે શું ભારત કે દુનિયાના અન્ય વિસ્તારોમાં સીધી રીતે ઠંડી ઓછી થઈ જશે? તેનો સીધો જવાબ એટલો સરળ નથી.
અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સ્થિતિ વૈશ્વિક હવામાન વ્યવસ્થાનો માત્ર એક ભાગ છે. કોઈ ચોક્કસ શહેરમાં શિયાળો કેટલો ઠંડો રહેશે તે સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક હવામાન પરિસ્થિતિઓ, પવન, સમુદ્રી પ્રવાહો અને અન્ય પરિબળો પર પણ આધાર રાખે છે.
એટલે અંતાર્કટિકામાં બરફનો ઘટાડો થયો છે એટલે આગામી શિયાળામાં ભારતની ઠંડી ચોક્કસપણે ઓછી રહેશે એવું વૈજ્ઞાનિક રીતે કહેવું યોગ્ય નથી.
વૈજ્ઞાનિકો હવે શા માટે ચિંતિત છે?
સૌથી મોટી ચિંતા એકલદોકલ રેકોર્ડની નથી, પરંતુ સતત બદલાતી પેટર્નની છે. 1979થી સેટેલાઇટ દ્વારા અંતાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફની સતત દેખરેખ થઈ રહી છે. આ લાંબા ડેટા રેકોર્ડમાં તાજેતરના વર્ષોમાં અનેક વખત અસામાન્ય રીતે નીચા સ્તર નોંધાયા છે.
2026નું 17.59 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટરનું મહત્તમ સ્તર અંતિમ ગણાશે કે નહીં તેની સંપૂર્ણ પુષ્ટિ માટે વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ હજુ મહત્વનું છે, કારણ કે અંતાર્કટિકાના મહત્તમ બરફના સમયગાળા દરમિયાન કુદરતી ઉતાર-ચઢાવ ઘણો હોય છે. NSIDCએ પણ જણાવ્યું છે કે આ આંકડા અને મહત્તમ તારીખનું અંતિમ મૂલ્યાંકન આગળના વિશ્લેષણમાં કરવામાં આવશે.
આગળ શું જોવાનું રહેશે?
હવે વૈજ્ઞાનિકો માત્ર બરફ કેટલો છે તે નહીં, પરંતુ તે કેમ બદલાઈ રહ્યો છે તેના કારણો પર પણ ધ્યાન આપશે. પવનના પેટર્ન, સમુદ્રનું તાપમાન, વાતાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને લાંબા ગાળાના વૈશ્વિક તાપમાનમાં થતા ફેરફારોને સાથે જોઈને વધુ સ્પષ્ટ ચિત્ર મેળવવામાં આવશે.
અંતાર્કટિકાનો બરફ પૃથ્વીની હવામાન વ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ છે. તેથી ત્યાં થતા ફેરફારો માત્ર દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી મર્યાદિત નથી રહેતા. સમુદ્ર, વાતાવરણ, જીવસૃષ્ટિ અને લાંબા ગાળાના સમુદ્ર સપાટીના જોખમો સાથે તેનો સંબંધ છે.
આ વર્ષે નોંધાયેલું 17.59 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટરનું સ્તર એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે. હવે આગામી વર્ષોમાં આ સ્થિતિ કેવી રીતે આગળ વધે છે અને કુદરતી ઉતાર-ચઢાવની સરખામણીમાં લાંબા ગાળાનો ટ્રેન્ડ કેટલો મજબૂત બને છે, તેના પર દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકોની નજર રહેશે.
