બંગાળની ખાડીમાં અરબી સમુદ્ર કરતાં વધુ વાવાઝોડાં કેમ સર્જાય છે? જાણો તેની પાછળનાં મુખ્ય કારણો
ભારતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો માટે ચક્રવાત એટલે ભારે પવન, વરસાદ, દરિયાઈ મોજાં અને જાનમાલના નુકસાનનો ખતરો. ભારતની પૂર્વમાં આવેલી બંગાળની ખાડી અને પશ્ચિમમાં આવેલા અરબી સમુદ્રમાં ચક્રવાત સર્જાય છે, પરંતુ લાંબા ગાળાના હવામાનના આંકડા દર્શાવે છે કે બંગાળની ખાડીમાં સામાન્ય રીતે અરબી સમુદ્ર કરતાં વધુ ચક્રવાત બને છે. તેની પાછળ માત્ર દરિયાના તાપમાનનો જ નહીં, પરંતુ પાણીની ખારાશ, પવનની ગતિ અને વાતાવરણમાં રહેલા ભેજ જેવા અનેક પરિબળોનો ફાળો છે.
1. બંગાળની ખાડીનું પાણી વધુ ગરમ રહે છે
ચક્રવાતને શક્તિ આપવા માટે ગરમ દરિયાઈ પાણી મહત્વપૂર્ણ છે. સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન આશરે 26.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી વધુ હોય ત્યારે અનુકૂળ વાતાવરણીય પરિસ્થિતિમાં ચક્રવાત વિકસવાની શક્યતા વધી શકે છે.
બંગાળની ખાડીમાં વર્ષના મોટા ભાગ દરમિયાન ગરમ પાણી અને ભેજની ઉપલબ્ધતા ચક્રવાતની રચના માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે. ગરમ પાણીમાંથી બાષ્પીભવન થાય છે અને હવામાં ભેજ વધે છે. આ ભેજ ઉપર ઊઠીને વાદળો બનાવે છે અને વાદળોની અંદર થતી પ્રક્રિયાઓ ચક્રવાતને વધુ શક્તિ આપી શકે છે.
2. મોટી નદીઓના મીઠા પાણીની અસર
બંગાળની ખાડીમાં ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર અને અન્ય મોટી નદીઓનું પાણી ઠલવાય છે. તેના કારણે સમુદ્રની સપાટી પાસેના પાણીની ખારાશ ઘટે છે. ઓછું ખારું પાણી હલકું હોવાથી ગરમ પાણીનું સ્તર ઉપર જળવાઈ રહે છે.
જ્યારે ચક્રવાતના જોરદાર પવનો સમુદ્રના પાણીને હલાવે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે નીચેનું ઠંડું પાણી ઉપર આવવાની પ્રક્રિયા થઈ શકે છે. પરંતુ બંગાળની ખાડીમાં પાણીનાં અલગ-અલગ સ્તરોની રચનાને કારણે આ મિશ્રણ અમુક હદ સુધી મર્યાદિત રહી શકે છે. પરિણામે સપાટીનું પાણી ગરમ રહેવામાં મદદ મળે છે અને ચક્રવાતને ઊર્જા મળતી રહે છે.
3. પવનની દિશા અને વાતાવરણનો ભેજ
ચક્રવાત વિકસવા માટે ગરમ પાણી પૂરતું નથી. ઉપરના અને નીચેના વાતાવરણીય સ્તરોમાં પવનની ગતિ તથા દિશાનો તફાવત પણ મહત્વનો છે. આ તફાવતને ‘વર્ટિકલ વિન્ડ શિયર’ કહેવામાં આવે છે.
જો આ તફાવત વધારે હોય, તો ચક્રવાતની રચના ખોરવાઈ શકે છે અને તેની તીવ્રતા વધવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. બંગાળની ખાડીમાં ઘણી વખત ચક્રવાતના વિકાસ માટે વધુ અનુકૂળ પવન અને ભેજની સ્થિતિ જોવા મળે છે. બીજી તરફ, અરબી સમુદ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં શુષ્ક હવા અને પવનની સ્થિતિ ચક્રવાતના વિકાસને મર્યાદિત કરી શકે છે.
4. પશ્ચિમ પ્રશાંત મહાસાગરનો પણ પ્રભાવ
બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાત વધુ બનવાનું બીજું કારણ પશ્ચિમ પ્રશાંત મહાસાગર સાથેનું હવામાનિક જોડાણ છે. ત્યાં સર્જાતાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તોફાનોના અવશેષો દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના વિસ્તારોમાંથી પસાર થઈને બંગાળની ખાડી તરફ આવી શકે છે. અનુકૂળ પરિસ્થિતિ મળે તો આ અવશેષો ફરી મજબૂત બની શકે છે.
ભારતીય હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, આવી હવામાનિક પ્રણાલીઓ બંગાળની ખાડીમાં ચક્રવાતની સંખ્યા વધારવામાં ફાળો આપે છે.
5. શું અરબી સમુદ્રમાં હવે ચક્રવાત સર્જાતા નથી?
એવું બિલકુલ નથી. અરબી સમુદ્રમાં પણ ગંભીર ચક્રવાત સર્જાઈ શકે છે અને તાજેતરના દાયકાઓમાં તેના પાણીના તાપમાનમાં થયેલા વધારાને કારણે ત્યાંના ચક્રવાત અંગે ચિંતા વધી છે. તેથી અરબી સમુદ્રને ઓછા જોખમવાળો વિસ્તાર માનવો યોગ્ય નથી.
