હવે કોર્ટમાં બૅન્કની પાસબુક નહીં ચાલે? ડિજિટલ રેકોર્ડ્સને લઈને સરકારે લીધો સૌથી મોટો નિર્ણય!
આ મહિનાની શરૂઆતમાં જ ભારતીય સંસદ દ્વારા ‘બૅન્કર્સ બુક્સ એવિડન્સ બિલ ૨૦૨૬’ (Bankers’ Books Evidence Bill 2026) પસાર કરવામાં આવ્યું છે. આ ઐતિહાસિક બિલનો મુખ્ય હેતુ બૅન્ક રેકોર્ડ જાળવવા સંબંધિત ૧૩૫ વર્ષ જૂના કાયદામાં મૂળભૂત ફેરફાર કરવાનો છે, જેથી પરંપરાગત બૅન્કિંગ વ્યવસ્થાને આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગની જરૂરિયાતો સાથે સુસંગત બનાવી શકાય.
અગાઉનો ‘બૅન્કર્સ બુક્સ એવિડન્સ એક્ટ’ સૌપ્રથમ ૧૮૯૧માં બ્રિટીશ શાસન દરમિયાન પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. એ સમયે બૅન્કના તમામ ચોપડા અને હિસાબો ભૌતિક (ફિઝિકલ) ચોપડા કે લેજરમાં રાખવામાં આવતા હતા. પરંતુ નવો કાયદો હવે ફિઝિકલ ચોપડાઓને બદલે ડિજિટલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ્સને કાનૂની માન્યતા આપે છે. આ કાયદાકીય ફેરફારથી અદાલતોમાં બૅન્કિંગ પુરાવા રજૂ કરવાની અને તેનો ઉપયોગ કરવાની આખી પ્રક્રિયા બદલાઈ જશે.
૧. ડિજિટલ બૅન્ક રેકોર્ડ્સને કાનૂની પુરાવા તરીકે સ્પષ્ટ માન્યતા
આ નવા કાયદાનો સૌથી મોટો સુધારો એ છે કે તેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ ડેટાને સ્પષ્ટપણે ‘બૅન્કર્સ બુક્સ’ (Bankers’ Books) તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા છે. ૧૮૯૧નો જૂનો કાયદો સંપૂર્ણપણે કાગળના લેજર અને ફિઝિકલ ચોપડાઓ પર આધારિત હતો.
નવા બિલ અનુસાર, હવે તમામ બૅન્કો માટે મોટાભાગના નાણાકીય વ્યવહારો અને ખાતાઓની વિગતો ડિજિટલ સ્વરૂપે જાળવવી ફરજિયાત બનશે. આનો અર્થ એ થયો કે કોઈપણ કાનૂની કાર્યવાહી કે કોર્ટ કેસ દરમિયાન બૅન્ક દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા ડિજિટલ સ્ટેટમેન્ટ્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ્સને સત્તાવાર પુરાવા (Evidence) તરીકે માન્ય ગણવામાં આવશે, જો તે નિયત શરતો પૂરી કરતા હોય.
૨. અસલ ચોપડાને બદલે સર્ટિફાઇડ કોપી જ માન્ય ગણાશે
નવા બિલમાં અગાઉની એક મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ જાળવી રાખવામાં આવી છે, જે મુજબ કોર્ટમાં બૅન્કના મૂળ ચોપડા લાવવાને બદલે તેની ‘સર્ટિફાઇડ કોપી’ (પ્રમાણિત નકલ) રજૂ કરી શકાશે.
આ જોગવાઈ વ્યાવહારિક રીતે ખૂબ જ ઉપયોગી છે. આજે બૅન્કો પાસે કરોડો ગ્રાહકોનો અતિશય મોટો ડેટા હોય છે. જો દરેક ના નાના-મોટા કોર્ટ કેસ માટે અસલ રેકોર્ડ કે હાર્ડ ડ્રાઇવ કોર્ટમાં જમા કરાવવી પડે તો બૅન્કિંગ કામગીરી ઠપ થઈ જાય. નવી સિસ્ટમ હેઠળ, બૅન્ક અધિકારી દ્વારા સર્ટિફાય કરાયેલી ડિજિટલ પ્રિન્ટ કે નકલ કોર્ટમાં રજૂ કરી શકાશે, જેથી કેસોનો ઉકેલ ઝડપથી લાવી શકાશે. જોકે, ડિજિટલ રેકોર્ડ સાથે કોઈ છેડછાડ ન થઈ હોય અને તેની સચોટતા જળવાઈ રહે તે માટે બિલમાં કડક શરતો પણ નક્કી કરવામાં આવી છે.
૩. તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા ખાતાની વિગતો મેળવવાના નિયમો
આ બિલ પાસાંઓમાંનું એક પાસું, જે હાલમાં સિવિલ સોસાયટી અને કાનૂની નિષ્ણાતો વચ્ચે ચર્ચા અને વિવાદનો વિષય બન્યું છે, તે છે તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા ગ્રાહકના બૅન્ક એકાઉન્ટની વિગતો માંગવી.
નવા કાયદા હેઠળ ચોક્કસ રેન્કના પોલીસ અધિકારીઓ કે તપાસ એજન્સીઓને કોર્ટના આગોતરા આદેશ વિના પણ બૅન્ક પાસેથી સીધી જ ગ્રાહકના ખાતાની વિગતો મેળવવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. સામાન્ય સંજોગોમાં બૅન્કે આ બાબતે ગ્રાહકને જાણ કરવી જરૂરી રહેશે. પરંતુ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, સંગઠિત નાણાકીય ગુનાઓ કે ચાલુ તપાસ જેવા કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકને જાણ કર્યા વિના પણ માહિતી એકત્ર કરવાની છૂટ આપવામાં આવી છે.
૪. બૅન્ક અધિકારીઓને વારંવાર કોર્ટમાં હાજર રહેવામાંથી રાહત
ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે બૅન્ક પોતે કોઈ કેસમાં પક્ષકાર ન હોય, છતાં ગ્રાહકોના નાણાકીય વ્યવહારો સાબિત કરવા માટે બૅન્ક મેનેજર કે અધિકારીઓને વારંવાર કોર્ટના ધક્કા ખાવા પડતા હતા.
નવા કાયદાથી બૅન્ક અધિકારીઓને આમાંથી મુક્તિ અને રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. હવે બૅન્કની બુક્સ કે ટ્રાન્ઝેક્શન સાબિત કરવા માટે બૅન્ક કર્મચારીને અંગત રીતે કોર્ટમાં હાજર રહેવા માટે મજબૂર કરી શકાશે નહીં. માત્ર અપવાદરૂપ કિસ્સાઓમાં જ, જેમ કે રેકોર્ડની સચોટતા પર ગંભીર શંકા હોય અથવા કોર્ટના વિશિષ્ટ આદેશ હોય, ત્યારે જ અધિકારીને બોલાવી શકાશે. આનાથી બૅન્કના દૈનિક કામકાજમાં સુધારો થશે અને કર્મચારીઓનો સમય બચશે.
૫. NBFC, વીમા અને પેન્શન ક્ષેત્ર સુધી કાયદાનો વ્યાપ વધારાયો
અગાઉનો કાયદો મુખ્યત્વે માત્ર પરંપરાગત બૅન્કો સુધી સીમિત હતો. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં ફાઇનાન્સિયલ સેક્ટરનો મોટો વિસ્તાર થયો છે. તેથી, આ નવા બિલમાં કેન્દ્ર સરકારને એ સત્તા આપવામાં આવી છે કે તે ભવિષ્યમાં જરૂરિયાત મુજબ આ કાયદાની જોગવાઈઓ અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ પર પણ લાગુ કરી શકશે.
આ સંસ્થાઓમાં:
એનબીએફસી (NBFCs – Non-Banking Financial Companies)
પેન્શન ફંડ્સ (Pension Funds)
વીમા કંપનીઓ (Insurance Companies)
અન્ય રેગ્યુલેટેડ ફાઇનાન્સિયલ પ્લેટફોર્મ્સ
આ પગલાથી દેશના સમગ્ર નાણાકીય માળખામાં એકરૂપતા આવશે. પછી ભલે તે બચત હોય, રોકાણ હોય કે લોન હોય – તમામ ક્ષેત્રોમાં ડિજિટલ પુરાવાઓની માન્યતા સમાન ધોરણે કામ કરશે.
