ભારતમાં ડૉક્ટર-વસ્તી ગુણોત્તર: 811 નાગરિકો દીઠ માત્ર એક ડૉક્ટર!
કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રી જે. પી. નડ્ડાએ તાજેતરમાં રાજ્યસભામાં ભારતમાં ડૉક્ટરોની સંખ્યા અને તેના ગુણોત્તર અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ માહિતી આપી, જે દર્શાવે છે કે દેશમાં દર 811 નાગરિકોએ ફક્ત એક ડૉક્ટર ઉપલબ્ધ છે. જોકે, તેમણે આ સંકટને દૂર કરવા માટે સરકારની વિસ્તૃત યોજના પણ જણાવી.
આંકડા અને વર્તમાન સ્થિતિ
કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રી દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા નીચે મુજબ છે:
કુલ નોંધાયેલા એલોપેથિક ડૉક્ટરો: 13,88,185
કુલ નોંધાયેલા આયુષ ડૉક્ટરો: 7,51,768
મંત્રીશ્રીએ સ્પષ્ટતા કરી કે જો એમ માનવામાં આવે કે એલોપેથિક અને આયુષ પ્રણાલીના 80% ડૉક્ટરો સક્રિયપણે સેવા આપી રહ્યા છે, તો ભારતમાં ડૉક્ટર-વસ્તી ગુણોત્તર 1:811 થાય છે.
નોંધ: વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) દ્વારા આદર્શ ગુણોત્તર 1000 વ્યક્તિ દીઠ 1 ડૉક્ટર (1:1000) સૂચવવામાં આવ્યો છે. આ દૃષ્ટિકોણથી, ભારતનો ગુણોત્તર WHOના માપદંડ કરતાં ‘વધારે સારો’ ગણી શકાય. જોકે, આ આંકડાઓમાં આયુષ ડૉક્ટરોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને ગ્રામીણ-શહેરી વિસ્તારોમાં ડૉક્ટરોની અસમાન વહેંચણી હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે.
મેડિકલ શિક્ષણમાં મોટું વિસ્તરણ: સંકટ દૂર કરવાનો માર્ગ
ડૉક્ટરોની વધતી માગને પહોંચી વળવા માટે સરકારે મેડિકલ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં જંગી વિસ્તરણ કર્યું છે. મંત્રીશ્રી નડ્ડાએ જણાવ્યું કે:
મેડિકલ કૉલેજોની સંખ્યા: 2014માં 387 હતી, જે હવે વધીને 818 થઈ ગઈ છે.
MBBSની બેઠકો: 2014માં 51,348 હતી, જે હવે વધીને 1,28,875 થઈ ગઈ છે.
PG (પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ) બેઠકો: 2014માં 31,185 હતી, જે વધીને 82,059 પર પહોંચી છે.
આ વધારો ભવિષ્યમાં ડૉક્ટરોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે, જે ડૉક્ટર-વસ્તીના ગુણોત્તરમાં સુધારો લાવવામાં મદદરૂપ થશે.
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડૉક્ટરોની ઉપલબ્ધતા વધારવાના પગલાં
સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર ગ્રામીણ, પછાત અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં ડૉક્ટરોની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ માટે નીચેના મહત્ત્વના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:
નવી મેડિકલ કૉલેજો: કેન્દ્રીય યોજના હેઠળ જિલ્લા હોસ્પિટલો સાથે જોડાયેલી 157 નવી મેડિકલ કૉલેજોમાંથી 137 પહેલેથી જ કાર્યરત થઈ ચૂકી છે. આ કૉલેજો ડૉક્ટરોને ગ્રામીણ આરોગ્ય પ્રણાલીનો અનુભવ પૂરો પાડશે.
ફેમિલી એડોપ્શન પ્રોગ્રામ : આ પ્રોગ્રામને MBBS કોર્સનો ભાગ બનાવવામાં આવ્યો છે. આ અંતર્ગત:
મેડિકલ કૉલેજો ગામડાંને દત્તક લે છે.
-MBBSના વિદ્યાર્થીઓ આ ગામોમાં રહેતા પરિવારોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરે છે.
-તેઓ રસીકરણ, પોષણ, માસિક સ્રાવની સ્વચ્છતા, આયર્ન-ફોલિક એસિડ સપ્લિમેન્ટ્સ, મલેરિયા/ડેન્ગ્યુ નિયંત્રણ અને દવાના નિયમોનું પાલન જેવા મુદ્દાઓ પર સતત ફોલો-અપ કરે છે.
-આનાથી સરકારી આરોગ્ય યોજનાઓની માહિતી પણ લોકો સુધી સહેલાઈથી પહોંચે છે.
PG વિદ્યાર્થીઓની જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં તૈનાતી: નેશનલ મેડિકલ કમિશન (NMC)ના ડિસ્ટ્રિક્ટ રેસિડેન્સી પ્રોગ્રામ હેઠળ, મેડિકલ કૉલેજોના બીજા અને ત્રીજા વર્ષના PG વિદ્યાર્થીઓને જિલ્લા હોસ્પિટલોમાં સેવા આપવા માટે તૈનાત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
પ્રોત્સાહનો: ગ્રામીણ અને દૂરના વિસ્તારોમાં કામ કરતા નિષ્ણાત ડૉક્ટરો માટે હાર્ડ-એરિયા ભથ્થું અને સરકારી આવાસ જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.
વિદેશી ડૉક્ટરો માટે નિયમન: NMCના નવા નિયમો વિદેશી ડૉક્ટરોને તાલીમ, સંશોધન, ફેલોશિપ, સ્વૈચ્છિક સેવા અથવા સુપર-સ્પેશિયાલિટી કાર્યક્રમો જેવી વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં ભારતમાં અસ્થાયી રજીસ્ટ્રેશન અને કામ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
આમ, કેન્દ્રીય સ્વાસ્થ્ય મંત્રીએ સ્વીકાર્યું છે કે ભારતમાં ડૉક્ટરોની અછત છે, પરંતુ સાથે જ તેમણે મેડિકલ શિક્ષણમાં વધારો કરીને અને ગ્રામીણ વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આ સંકટને દૂર કરવાના સરકારના નક્કર પગલાંની રૂપરેખા આપી છે.
