લગ્ન માટે ધર્મપરિવર્તન સ્વીકાર્ય નહીં: બોમ્બે હાઈકોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી
બોમ્બે હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં એક મહત્વપૂર્ણ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે દેશના દરેક નાગરિકને પોતાનો ધર્મ બદલવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે, પરંતુ માત્ર ને માત્ર લગ્ન કરવાના હેતુથી કરવામાં આવતા ધર્મપરિવર્તનને મંજૂરી આપી શકાય નહીં. અદાલતે આ અવલોકન મહારાષ્ટ્ર ફ્રીડમ ઓફ રિલિજન એક્ટ, 2026 (મહારાષ્ટ્ર ધર્મ સ્વતંત્રતા કાયદો) ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજી પર સુનાવણી કરતી વખતે કર્યું હતું.
ચીફ જસ્ટિસ મહેશ ચંદ્ર ત્રિપાઠી અને જસ્ટિસ અદ્વૈત સેઠનાની ખંડપીઠે આ મામલે ચુકાદો આપતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે સમાજના બિનસાંપ્રદાયિક તાણાવાણા (Secular Fabric) ને જાળવી રાખવા માટે આ જરૂરી છે.
અદાલતનું મહત્વપૂર્ણ અવલોકન
સુનાવણી દરમિયાન ડિવિઝન બેંચે ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું કે, “સમાજનું બિનસાંપ્રદાયિક માળખું જાળવી રાખવું અત્યંત જરૂરી છે. રાજ્ય સરકાર કે કાયદાનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર બળજબરીપૂર્વક કે દબાણથી થતા ધર્મપરિવર્તનને અટકાવવાનો છે. કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની સ્વેચ્છાએ ધર્મ બદલવા માટે મુક્ત છે. પરંતુ માત્ર લગ્નના હેતુસર કરવામાં આવતું ધર્મપરિવર્તન સ્વીકારી શકાય નહીં.”
આ કેસ 70 વર્ષીય ઇસ્લામિક સ્કોલર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, અદાલતે નોંધ્યું હતું કે અરજીમાં જરૂરી મૂળભૂત તથ્યો અને ચોક્કસ આધારનો અભાવ હતો. જેથી હાઈકોર્ટે અત્યારે આ અરજી પર આગળ વિચાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને અરજદારને પૂરતા પુરાવા અને તથ્યો સાથે નવી અરજી દાખલ કરવાની સ્વતંત્રતા આપી હતી.
અરજદારની દલીલો અને કાયદાનો વિરોધ
આ અરજી મૌલાના હલીમુલ્લાહ ફારૂકી અહેમદ ખાન દ્વારા એડવોકેટ મતીન શેખ મારફતે દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારના નવા કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓ સામે વિરોધ દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.
અરજદારે દલીલ કરી હતી કે:
રાજ્ય સરકાર પાસે બળજબરી, છેતરપિંડી કે ગેરમાર્ગે દોરીને થતા ધર્મપરિવર્તનને રોકવા માટે કાયદો બનાવવાની સત્તા ચોક્કસ છે.
પરંતુ વર્તમાન કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓ આ મૂળ ઉદ્દેશ્ય કરતાં પણ આગળ વધી જાય છે.
કાયદામાં દર્શાવવામાં આવેલી ‘લાલચ’ (Allurement) અને ‘ગેરકાયદેસર ધર્મપરિવર્તન’ (Unlawful Conversion) ની વ્યાખ્યાઓ ખૂબ જ અસ્પષ્ટ અને અસ્પષ્ટ છે.
અરજીમાં એવો ભય પણ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે આવી અસ્પષ્ટ વ્યાખ્યાઓનો ઉપયોગ કરીને સરકારી તંત્ર અને પોલીસને બિનજરૂરી સત્તા મળી જશે. આનાથી સર્માજિક સેવાઓ, શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ, માનવતાવાદી કાર્યો અને ધાર્મિક પ્રચાર જેવી બંધારણીય રીતે માન્ય પ્રવૃત્તિઓને ખોટી રીતે ગુનાહિત શ્રેણીમાં મૂકવાનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
મહારાષ્ટ્રનો નવો ધર્મપરિવર્તન વિરોધી કાયદો
ઉલ્લેખનીય છે કે, મહારાષ્ટ્ર જુલાઈ મહિનામાં ધર્મપરિવર્તન વિરોધી કાયદો લાગુ કરનાર દેશનું 12મું રાજ્ય બન્યું હતું. આ કાયદા હેઠળ બળજબરી, લાલચ, છેતરપિંડી, પ્રલોભન અથવા માત્ર લગ્નના માધ્યમથી કરવામાં આવતા ધાર્મિક પરિવર્તનને ગુનો ગણવામાં આવ્યો છે.
આ કાયદાની મુખ્ય જોગવાઈઓ નીચે મુજબ છે:
આ કાયદા હેઠળના ગુનાઓને સંજ્ઞેય (Cognizable) બનાવવામાં આવ્યા છે, એટલે કે પોલીસ વોરંટ વગર પણ તપાસ કરી શકે છે.
આ કાયદો એવા આંતરધર્મીય લગ્નો (Interfaith Marriages) ને પણ આવરી લે છે જ્યાં ધર્મપરિવર્તન કરાવવામાં આવ્યું હોવાનો આરોપ હોય.
ખાસ કરીને જ્યારે છોકરા કે છોકરીના પરિવારજનોમાંથી કોઈ વિરોધ નોંધાવે અથવા વાંધો ઉઠાવે, ત્યારે કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
અંગત સ્વતંત્રતા અને ગોપનીયતાનો મુદ્દો
અરજદારે પોતાની અરજીમાં બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવેલા મૂળભૂત અધિકારોનો હવાલો પણ આપ્યો હતો. અરજીમાં જણાવાયું હતું કે માત્ર અલગ-અલગ ધર્મના હોવાના કારણે બે પુખ્ત વયના વ્યક્તિઓના સંમતિપૂર્ણ સંબંધો, લગ્ન કે સ્વેચ્છાએ ધર્મ બદલવાના નિર્ણયને રાજ્ય દ્વારા શંકા કે દેખરેખ હેઠળ મૂકી શકાય નહીં.
અરજીમાં ઉમેરવામાં આવ્યું હતું કે, “જીવનસાથીની પસંદગી કરવી અને પોતાના ધર્મ અંગે નિર્ણય લેવો એ વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતા, ગૌરવ અને ગોપનીયતા (Privacy and Personal Autonomy) નો મુખ્ય હિસ્સો છે.” તેથી, રાજ્ય સરકારે નાગરિકોના આ વ્યક્તિગત અધિકારો પર બિનજરૂરી અંકુશ લગાવવો જોઈએ નહીં.
ચુકાદાનું મહત્વ અને આગળનો માર્ગ
બોમ્બે હાઈકોર્ટનો આ ચુકાદો દેશમાં ધર્મપરિવર્તન અને આંતરધર્મીય લગ્નો અંગે ચાલી રહેલી કાનૂની અને સામાજિક ચર્ચાઓ વચ્ચે ખૂબ મહત્વનો માનવામાં આવે છે. એક તરફ જ્યાં અદાલતે વ્યક્તિગત ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો સ્વીકાર કર્યો છે, તો બીજી તરફ માત્ર લગ્ન માટે થતા ધર્મપરિવર્તન સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
અદાલતના આ નિર્ણય બાદ, હવે અરજદારે જો આ કાયદાને ફરીથી પડકારવો હોય તો તેમણે ચોક્કસ કાનૂની તથ્યો અને ઉદાહરણો સાથે નવી પિટિશન દાખલ કરવી પડશે. ત્યાં સુધી મહારાષ્ટ્રમાં આ ધર્મપરિવર્તન વિરોધી કાયદો જારી રહેશે.
