BRICS બેઠકમાં ભારે હોબાળો: હોર્મુઝ સામુદ્રધુની અને અમેરિકાના મુદ્દે સામસામે આવ્યા UAE અને ઇરાન, સંયુક્ત નિવેદન અટક્યું
નવી દિલ્હીમાં આયોજિત બ્રિક્સ (BRICS) દેશોના વિદેશ મંત્રીઓની હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠકમાં એક મોટો વૈશ્વિક વળાંક જોવા મળ્યો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ના વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ પર ચાલી રહેલા વિવાદને કારણે બેઠકમાં ભારે હોબાળો થયો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના બે મહત્વપૂર્ણ પડોશી દેશો – સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) અને ઇરાન આ મંચ પર સત્તાવાર રીતે એકબીજા સાથે ભિડાઈ ગયા હતા.
બંને દેશો વચ્ચેનો વિવાદ એટલો વધી ગયો હતો કે બેઠકના અંતે બહાર પાડવામાં આવતું પરંપરાગત સંયુક્ત નિવેદન (Joint Statement) પણ જાહેર કરી શકાયું નથી. રશિયાના વિદેશ મંત્રી સેર્ગેઈ લા suitcasesવોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ગજગ્રાહને કારણે હવે કોઈ સંયુક્ત પ્રસ્તાવ નહીં આવે, પરંતુ ભારત માત્ર એક અધ્યક્ષીય નિવેદન (Presidential Statement) જાહેર કરીને બેઠકનું સમાપન કરશે. મધ્ય-પૂર્વના આ તણાવે હવે આખા બ્રિક્સ સંગઠનને વૈચારિક રીતે બે ભાગમાં વહેંચી દીધું છે.
આખરે બંને દેશો વચ્ચે કેમ સર્જાયો આટલો મોટો વિવાદ?
વૈશ્વિક સમાચાર સંસ્થા અહેવાલ મુજબ, આ હોબાળા પાછળ બંને દેશોના પોતાના અલગ-અલગ એજન્ડા અને હિતો જવાબદાર હતા. ઇરાન આ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચનો ઉપયોગ અમેરિકાને ઘેરવા માટે કરવા માંગતું હતું. ઇરાનની માંગ હતી કે બ્રિક્સના તમામ સભ્યો મળીને એક એવું સત્તાવાર નિવેદન જાહેર કરે, જેમાં ઇરાન પર સૈન્ય હુમલા કરવા બદલ અમેરિકાની આકરા શબ્દોમાં નિંદા કરવામાં આવે.
ઇરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, રશિયા અને ચીન સહિત બ્રિક્સના મોટાભાગના દેશો આ નિંદા પ્રસ્તાવ માટે સંમત થઈ ગયા હતા, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ યુએઈ (UAE) એ આ પ્રસ્તાવ સામે પોતાનો સખત વાંધો ઉઠાવીને અડંગો લગાવી દીધો હતો. યુએઈના આ વલણને કારણે અમેરિકા વિરુદ્ધનો પ્રસ્તાવ પાસ થઈ શક્યો નહીં, જેનાથી ઇરાન ભારે નારાજ થયું હતું.
સામે પક્ષે, યુએઈએ પણ ઇરાનને ઘેરવા માટે પોતાની શરતો મૂકી હતી. યુએઈની માંગ હતી કે બ્રિક્સ સંગઠન ઇરાન પર એ વાતનું દબાણ બનાવે કે તે હોર્મુઝનો દરિયાઈ માર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો અને સુરક્ષિત રાખે. વળી, યુએઈમાં તાજેતરમાં થયેલા ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલાઓ પાછળ ઇરાનનો હાથ હોવાનો આક્ષેપ કરીને યુએઈએ ઇરાનની જવાબદારી નક્કી કરવાની માંગ કરી હતી. આ બંને પરસ્પર વિરોધી માંગણીઓને કારણે બેઠકમાં મડાગાંઠ સર્જાઈ ગઈ હતી.
રશિયાએ કર્યો ઇરાનનો બચાવ: “અમેરિકાએ જ શરૂઆત કરી હતી”
આ આખા વિવાદમાં રશિયાના વિદેશ મંત્રી સેર્ગેઈ લા suitcasesવોએ ખુલ્લેઆમ ઇરાનનો પક્ષ લીધો હતો અને યુએઈના વલણને અયોગ્ય ગણાવ્યું હતું. લા suitcasesવોએ તીખો પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું કે, “યુએઈ દ્વારા બ્રિક્સના મંચ પરથી ઇરાન પર હોર્મુઝ માર્ગ ખોલવા માટે દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરવો બિલકુલ યોગ્ય નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ આ રીતે કામ કરતી નથી.”
રશિયાના વિદેશ મંત્રીએ અમેરિકાને કઠેડામાં ઊભું રાખતા કહ્યું કે, આ પ્રદેશમાં હુમલા અને આક્રમકતાની શરૂઆત પોતે અમેરિકાએ કરી હતી, તેથી આ અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચેનો વ્યક્તિગત મુદ્દો છે. આ બાબતમાં બ્રિક્સ સંગઠન ઇરાનને કોઈ પણ પ્રકારની સલાહ કે આદેશ આપી શકે નહીં. રશિયાના મતે, અમેરિકા જાણીજોઈને ઇરાન અને તેના આરબ પડોશી દેશો વચ્ચે ઉશ્કેરણીજનક વાતાવરણ ઊભું કરી રહ્યું છે જેથી મધ્ય-પૂર્વમાં ક્યારેય શાંતિ ન સ્થપાય.
ઇઝરાયેલના પીએમની યુએઈ મુલાકાતના રિપોર્ટથી વાતાવરણ વધુ ગરમાયું
બેઠક દરમિયાન ઇરાને એક એવો દાવો કર્યો જેનાથી યુએઈના પ્રતિનિધિઓ ચોંકી ગયા હતા. ઇરાને બ્રિક્સની ટેબલ પર ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન કાર્યાલય દ્વારા જારી કરાયેલા એક ગુપ્ત રિપોર્ટનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ઇરાનનો આરોપ છે કે વર્તમાન યુદ્ધની સ્થિતિ વચ્ચે ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન ખૂબ જ ગુપ્ત રીતે યુએઈના પ્રવાસે ગયા હતા અને ત્યાં બંને દેશો વચ્ચે ઈરાન વિરૂદ્ધ રણનીતિ ઘડવામાં આવી હતી. ઇરાને આ બાબતને આરબ જગત અને પડોશી ધર્મ સાથેની મોટી ગદ્દારી ગણાવી હતી, જેના કારણે બેઠક ખંડમાં વાતાવરણ અત્યંત તણાવપૂર્ણ બની ગયું હતું.
ભારત બની શકે છે અસલી તારણહાર: મધ્યસ્થી તરીકે મોટી ભૂમિકા
આ વૈશ્વિક ખેંચતાણ અને હોબાળા વચ્ચે રશિયાએ ભારતની ભૌગોલિક-રાજકીય સ્થિતિ અને કૂટનીતિના ભારોભાર વખાણ કર્યા છે. સેર્ગેઈ લા suitcasesવોએ એક મહત્વપૂર્ણ સૂચન કરતા કહ્યું કે, વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ભારત એકમાત્ર એવો દેશ છે જેના સંબંધો ઇરાન સાથે પણ એટલા જ મજબૂત છે અને યુએઈ સહિતના આરબ દેશો સાથે પણ અત્યંત ગાઢ છે.
ભારત આ બંને પક્ષો વચ્ચે ‘દિર્ઘકાલીન મધ્યસ્થ’ (Long-term Mediator) એટલે કે પંચની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ભારત પોતાની તટસ્થ છબી અને સમજદારીપૂર્વકની વિદેશ નીતિ દ્વારા ઇરાન અને તેના આરબ મિત્રો વચ્ચે ટેબલ ટોક કરાવીને હોર્મુઝ સંકટનો કાયમી ઉકેલ લાવી શકે છે. નવી દિલ્હીમાં બ્રિક્સની આ બેઠક ભલે કોઈ સંયુક્ત પ્રસ્તાવ વિના પૂરી થઈ હોય, પરંતુ તેણે ભવિષ્યના વૈશ્વિક સમીકરણો અને તેમાં ભારતની વધતી જતી કેન્દ્રીય ભૂમિકાને સ્પષ્ટપણે રેખાંકિત કરી દીધી છે.
