કુદરતી ફળો કે વિટામિનની ગોળીઓ? જાણો કયા સ્ત્રોતથી પથરી થવાની શક્યતા સૌથી વધુ છે.
વિટામિન સી, જેને એસ્કોર્બિક એસિડ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન છે. જ્યારે આપણે ખોરાક કે સપ્લિમેન્ટ્સ દ્વારા વિટામિન સી લઈએ છીએ, ત્યારે આપણું શરીર જરૂરી માત્રાનો ઉપયોગ કરે છે અને વધારાનું વિટામિન પેશાબ દ્વારા બહાર કાઢે છે. જોકે, શરીર જ્યારે વિટામિન સીનું ચયાપચય (Metabolism) કરે છે, ત્યારે તે ‘ઓક્સેલેટ’ (Oxalate) નામનો પદાર્થ ઉત્પન્ન કરે છે.
કિડનીમાં થતી મોટાભાગની પથરી ‘કેલ્શિયમ ઓક્સેલેટ’ થી બનેલી હોય છે. જ્યારે પેશાબમાં ઓક્સેલેટનું પ્રમાણ વધી જાય છે, ત્યારે તે કેલ્શિયમ સાથે જોડાઈને સ્ફટિકો બનાવે છે, જે સમય જતાં પથરીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. સંશોધનો મુજબ, જે લોકો દરરોજ 1000 મિલીગ્રામ કે તેથી વધુ વિટામિન સી લે છે, તેમના પેશાબમાં ઓક્સેલેટનું પ્રમાણ 20% થી 30% સુધી વધી શકે છે. આ જ કારણ છે કે વધુ પડતું વિટામિન સી પથરી બનવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપી શકે છે.
કુદરતી ખોરાક વિરુદ્ધ સપ્લિમેન્ટ્સ: કયું વધુ જોખમી છે?
કિડની સ્ટોનના જોખમની વાત આવે ત્યારે કુદરતી સ્ત્રોતો અને કૃત્રિમ સપ્લિમેન્ટ્સ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. નારંગી, લીંબુ, આમળા કે જામફળ જેવા ફળોમાંથી મળતું વિટામિન સી પથરીનું જોખમ ભાગ્યે જ વધારે છે. તેનું કારણ એ છે કે આ ફળોમાં અન્ય પોષક તત્વો, પાણી અને ફાઇબર પણ હોય છે જે શરીરને સંતુલિત રાખે છે.
બીજી બાજુ, વિટામિન સીની ગોળીઓ કે પાવડર (Supplements) ઘણીવાર ઉચ્ચ સાંદ્રતામાં હોય છે. એક જ ગોળીમાં ઘણીવાર 500mg થી 1000mg જેટલું વિટામિન સી હોય છે. જ્યારે શરીરને અચાનક આટલી મોટી માત્રા મળે છે, ત્યારે ઓક્સેલેટનું ઉત્પાદન ઝડપથી વધે છે. ખાસ કરીને પુરુષોમાં આ જોખમ સ્ત્રીઓ કરતા વધુ જોવા મળ્યું છે. પુરુષોનું શરીર વિટામિન સીનું જે રીતે પ્રોસેસિંગ કરે છે તે પથરી બનાવવા માટે વધુ અનુકૂળ હોઈ શકે છે, તેમ છતાં સ્ત્રીઓએ પણ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. જો તમારી કિડની નબળી હોય અથવા પથરીનો પારિવારિક ઇતિહાસ હોય, તો સપ્લિમેન્ટ્સ લેતા પહેલા વિચારવું જોઈએ.
વિટામિન સી અને કિડની સ્ટોન વિશેની સામાન્ય ગેરમાન્યતાઓ
ઘણીવાર લોકો માને છે કે જો તેઓ વિટામિન સી સાથે પુષ્કળ પાણી પીશે, તો તેમને ક્યારેય પથરી નહીં થાય. પાણી પીવું ફાયદાકારક છે, પરંતુ તે ઓક્સેલેટના ઉત્પાદનને સંપૂર્ણપણે રોકી શકતું નથી. બીજી એક ગેરમાન્યતા એ છે કે ‘ખાટા ફળો ખાવાથી પથરી થાય છે’. હકીકતમાં, લીંબુમાં રહેલું સાઇટ્રેટ (Citrate) પથરી બનતી રોકવામાં મદદ કરે છે. જોખમ ફળોમાં નહીં પણ હાઈ-ડોઝની કૃત્રિમ ગોળીઓમાં છે.
લોકો એમ પણ માને છે કે “જેટલું વધારે વિટામિન સી, તેટલી વધારે ઇમ્યુનિટી”. આ ખોટું છે. માનવ શરીરની વિટામિન સી શોષવાની ક્ષમતા મર્યાદિત છે. એકવાર ચોક્કસ સ્તર પછી, શરીર વધારાનું વિટામિન સી માત્ર કચરા તરીકે બહાર કાઢે છે, જે કિડની પર વધારાનો બોજ નાખે છે. તેથી, ઇમ્યુનિટી વધારવાના નામે અંધાધૂંધ ગોળીઓ લેવી એ કિડની માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
ક્યારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો? લક્ષણો અને સાવચેતી
જો તમે નિયમિતપણે વિટામિન સી સપ્લિમેન્ટ્સ લો છો અને તમને નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
-
પીઠના નીચેના ભાગમાં અથવા પેટની બાજુમાં અચાનક અને અસહ્ય દુખાવો.
-
પેશાબમાં લોહી આવવું અથવા પેશાબનો રંગ ગુલાબી કે લાલ થવો.
-
વારંવાર પેશાબ કરવાની ઈચ્છા થવી પણ પેશાબ ઓછો આવવો.
-
પેશાબ કરતી વખતે બળતરા કે દુખાવો થવો.
-
દુખાવાની સાથે ઉબકા કે ઉલટી થવી.
જો તમને ભૂતકાળમાં ક્યારેય પથરી થઈ હોય, તો તમારે વિટામિન સીના સપ્લિમેન્ટ્સ લેતા પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે. ડૉક્ટર તમારી પેશાબની તપાસ (Urinalysis) કરીને નક્કી કરી શકે છે કે તમારા શરીરમાં ઓક્સેલેટનું પ્રમાણ કેટલું છે. સામાન્ય રીતે, તંદુરસ્ત પુખ્ત વ્યક્તિ માટે દિવસમાં 65 થી 90 મિલીગ્રામ વિટામિન સી પૂરતું છે, જે એક મધ્યમ કદની નારંગીમાંથી સરળતાથી મળી રહે છે.
