ક્રેડિટ કાર્ડ ખોવાઈ જાય અને કોઈ વ્યક્તિ તેનો ઉપયોગ કરી નાખે તો ચૂકવણી કોણ કરશે? જાણો તમારા અધિકારો અને RBI ના નિયમો
વર્તમાન ડિજિટલ યુગમાં ક્રેડિટ કાર્ડ આપણા દૈનિક જીવન અને શોપિંગનો અનિવાર્ય ભાગ બની ગયું છે. પરંતુ ધારો કે તમારું ક્રેડિટ કાર્ડ અચાનક ખોવાઈ જાય કે ચોરાઈ જાય અને કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તેનાથી હજારો રૂપિયાની ખરીદી કે ટ્રાન્ઝેક્શન કરી લે, તો સૌથી પહેલો પ્રશ્ન એ થાય છે કે આ ખર્ચ કોણ ભોગવશે? શું કાર્ડધારકે પોતાની ભૂલ વગર ખિસ્સામાંથી રકમ ચૂકવવી પડશે કે પછી બેંક આ નુકસાન ભરપાઈ કરશે?
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અનુસાર, આવી ઘટનાઓમાં ગ્રાહકે હંમેશા પૂરેપૂરી રકમ ચૂકવવાની જરૂર હોતી નથી. નાણાકીય જવાબદારી કોની રહેશે તેનો આધાર છેતરપિંડી કઈ રીતે થઈ અને ગ્રાહકે કેટલી ઝડપથી બેંકનો સંપર્ક કરીને ઘટનાની જાણ કરી તેના પર રહેલો છે.
કાર્ડ ખોવાઈ જતાં જ સૌથી પહેલું પગલું શું ભરવું?
ક્રેડિટ કાર્ડ ખોવાઈ જવાની કે ચોરાઈ જવાની શંકા જાય કે તરત જ તેને તાત્કાલિક બ્લોક અથવા ફ્રીઝ કરવું અત્યંત જરૂરી છે. આ કામગીરી સંબંધિત બેંકની મોબાઇલ બેંકિંગ એપ્લિકેશન, ઓફિશિયલ વેબસાઇટ અથવા કસ્ટમર કેર નંબર પર કોલ કરીને મિનિટોમાં કરી શકાય છે. જો કાર્ડ માત્ર ગેરવલ્લે મૂકાઈ ગયું હોય તેવી શંકા હોય, તો પણ એપ દ્વારા તેને અસ્થાયી રૂપે ફ્રીઝ કરી દેવું ડાહપણભર્યું પગલું છે.
કાર્ડ બ્લોક કર્યા પછી તરત જ સ્ટેટમેન્ટ અને ટ્રાન્ઝેક્શન હિસ્ટ્રી તપાસવી જોઈએ. જો કોઈ અજાણ્યો કે અનધિકૃત વ્યવહાર દેખાય, તો તરત જ તેને ફ્રોડ તરીકે રિપોર્ટ કરવો. ફરિયાદ નોંધાવતી વખતે બેંક તરફથી મળતો કમ્પ્લેઇન્ટ નંબર, તારીખ અને સમય સાચવીને રાખવા જરૂરી છે, જે ભવિષ્યમાં પુરાવા તરીકે કામ આવે છે.
૩ દિવસમાં ફરિયાદ કરવાનો ઝીરો લાયબિલિટી નો મોટો ફાયદો
RBI ના ગ્રાહક સંરક્ષણ નિયમો મુજબ, જો અનધિકૃત ઇલેક્ટ્રોનિક વ્યવહારમાં ગ્રાહકની કોઈ જ બેદરકારી ન હોય અને ગ્રાહક ટ્રાન્ઝેક્શનનો મેસેજ કે એલર્ટ મળ્યાના ૩ કામકાજના દિવસોમાં (3 Working Days) બેંકને જાણ કરી દે, તો ગ્રાહક પર શૂન્ય જવાબદારી (Zero Liability) લાગુ થાય છે. આનો અર્થ એ છે કે છેતરપિંડીથી વપરાયેલી રકમ ગ્રાહકે ચૂકવવાની રહેતી નથી.
અહીં નોંધનીય છે કે આ ૩ દિવસની ગણતરી કાર્ડ ખોવાયાની તારીખથી નહીં, પરંતુ અનધિકૃત ટ્રાન્ઝેક્શનનો મેસેજ મળ્યાની તારીખથી થાય છે. જો ગ્રાહક ૪ થી ૭ કામકાજના દિવસોમાં બેંકને જાણ કરે છે, તો તેની જવાબદારી મર્યાદિત (Limited Liability) થઈ જાય છે અને ચોક્કસ મર્યાદા સુધી જ નુકસાન ભોગવવું પડે છે. પરંતુ જો વિલંબ ૭ દિવસથી વધુ થાય, તો બેંકની પોતાની મંજૂર થયેલી નીતિ મુજબ જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવે છે.
ગ્રાહકે ક્યારે નુકસાન સહન કરવું પડી શકે છે?
જો છેતરપિંડી કે અનધિકૃત વ્યવહાર ગ્રાહકની પોતાની બેદરકારીના કારણે થયો હોય, તો સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ગ્રાહકે પોતાનો ક્રેડિટ કાર્ડ પિન (PIN), વન ટાઇમ પાસવર્ડ (OTP), કાર્ડ સીવીવી (CVV) કે પાસવર્ડ કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે શેર કર્યો હોય, તો બેંકને જાણ ન થાય ત્યાં સુધી થયેલા તમામ નુકસાન માટે ગ્રાહક પોતે જવાબદાર ઠરે છે. જોકે, બેંકને સત્તાવાર જાણ કર્યા પછીના તમામ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે બેંક જવાબદાર રહે છે.
ફરિયાદ પછી બેંકની શું જવાબદારી છે?
ગ્રાહકની ફરિયાદ મળ્યા બાદ બેંકે ૧૦ કામકાજના દિવસોની અંદર અનધિકૃત વ્યવહારની રકમ ગ્રાહકના ક્રેડિટ કાર્ડ ખાતામાં ટેમ્પરરી ક્રેડિટ (આંગળીના ટેરવે રિફંડ) કરવી ફરજિયાત છે. સમગ્ર કાનૂની તપાસ અને ફરિયાદનો આખરી ઉકેલ સામાન્ય રીતે ૯૦ દિવસની અંદર લાવવાનો હોય છે.
આ ઉપરાંત, જો કાર્ડની ચોરી કે મોટો સાયબર ફ્રોડ થયો હોય, તો બેંકમાં રિપોર્ટ કરવાની સાથે નજીકના પોલીસ સ્ટેશનમાં અથવા નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ પર ૧૯૩૦ હેલ્પલાઇન નંબર દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવવી સલાહભર્યું છે.
