વાલીઓ માટે મોટા સમાચાર: એડમિશન કેન્સલ થાય તો ફી પરત મળશે જ!
શિક્ષણ ક્ષેત્ર આજે વ્યાપારીકરણના રસ્તે ચડી ગયું છે, જ્યાં સેવાના ભાવ કરતાં નફો કમાવવાનો હેતુ વધુ જોવા મળે છે. તાજેતરમાં હૈદરાબાદ જિલ્લા ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ પંચે એક એવો જ મહત્વનો ચુકાદો આપ્યો છે, જેમાં એક શાળાની મનમાની સામે એક પિતાએ કાનૂની લડત લડીને ન્યાય મેળવ્યો છે. પ્રવેશ રદ કરાવવા છતાં ‘ફી નોન-રિફંડેબલ છે’ તેમ કહીને પૈસા પરત ન આપવા બદલ ગ્રાહક અદાલતે શાળાને રૂ. 36,000 ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
આ કેસ વર્ષ 2019 નો છે. હૈદરાબાદમાં રહેતા એક 49 વર્ષીય વ્યક્તિની નોકરીની સ્થિતિ બદલાવાની હતી અને તેમને સિકંદરાબાદ ટ્રાન્સફર થવાની સંભાવના હતી. આ કારણોસર તેમણે પોતાની પુત્રીના શૈક્ષણિક વર્ષ 2018-19 માટે સિકંદરાબાદની એક જાણીતી શાળામાં પ્રવેશ મેળવવાનું નક્કી કર્યું.
શાળા દ્વારા તેમને જણાવવામાં આવ્યું કે જો તેઓ 10 ફેબ્રુઆરી પહેલાં ફી ભરી દેશે, તો તેમને ખાસ ફી ડિસ્કાઉન્ટ મળશે. આ લાલચમાં આવીને પિતાએ 9 ફેબ્રુઆરી, 2019 ના રોજ તમામ પ્રવેશ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી અને વાર્ષિક ફી પેટે રૂ. 21,000 જમા કરાવી દીધા.
માત્ર 6 દિવસમાં જ પ્રવેશ રદ કરવાની ફરજ પડી
પરંતુ, કુદરતને કંઈક અલગ જ મંજૂર હતું. ફી ભર્યાના માત્ર થોડા જ દિવસોમાં, એટલે કે 14 ફેબ્રુઆરીના રોજ, પિતાની સિકંદરાબાદ સ્થળાંતર થવાની યોજના મોકૂફ રહી ગઈ. હવે બાળકને જૂની શાળામાં જ રાખવાનું નક્કી થતાં પિતાએ તાત્કાલિક શાળાનો સંપર્ક કર્યો.
તેમણે શાળાને લેખિતમાં જણાવી દીધું કે અમારું ટ્રાન્સફર હવે રદ થઈ ગયું છે, તેથી કૃપા કરીને અમારી પુત્રીનો પ્રવેશ રદ કરો અને ભરેલી ફી પરત કરો. પરંતુ, શાળા પ્રશાસને પોતાની હઠ પકડી રાખી અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું કે “એકવાર ભરેલી ફી કોઈપણ સંજોગોમાં પરત, ટ્રાન્સફર કે એડજસ્ટ કરવામાં આવશે નહીં.”
ગ્રાહક અદાલતમાં ન્યાયની લડત
શાળાના આ અડિયલ વલણથી વ્યથિત થઈને તે પિતાએ હૈદરાબાદ જિલ્લા ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ પંચના દરવાજા ખટખટાવ્યા. તેમના વકીલ જી. એમ. મોઈઉદ્દીને અદાલતમાં દલીલ કરી કે શૈક્ષણિક વર્ષ શરૂ થવામાં હજુ મહિનાઓ બાકી હતા અને તે પહેલાં જ પ્રવેશ રદ કરવાની અરજી આપી દેવામાં આવી હતી.
આ કેસની સુનાવણી આયોગના પ્રમુખ વક્કાંતિ નરસિમહા રાવ, સભ્યો પી.વી.ટી.આર. જવાહર બાબુ અને સુમા વાલાની બેન્ચે કરી. આશ્ચર્યજનક વાત એ રહી કે અદાલતમાં નોટિસ મળવા છતાં શાળા તરફથી કોઈ જવાબ કે પક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
અદાલતની લાલ આંખ અને સખત ટિપ્પણી
ગ્રાહક પંચે પોતાના ચુકાદામાં શાળાના વલણની આકરી ટીકા કરી હતી. આયોગે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફી માત્ર એટલા માટે લેવામાં આવે છે કે સંસ્થા દ્વારા વિદ્યાર્થીને શિક્ષણ રૂપી સેવા પૂરી પાડવામાં આવે. જો શાળા દ્વારા કોઈ સેવા જ આપવામાં આવી નથી, તો ફી રાખવાનો કોઈ નૈતિક કે કાનૂની અધિકાર નથી.
અદાલતે પોતાના 19 ઓગસ્ટના આદેશમાં નોંધ્યું: “વિદ્યાર્થીએ પ્રવેશ લીધાના થોડા જ દિવસોમાં અને શૈક્ષણિક વર્ષ જૂનમાં શરૂ થવાના ઘણા સમય પહેલાં જ રિફંડ માટે અરજી કરી દેવામાં આવી હતી. શાળા પાસે ખાલી પડેલી બેઠક પર અન્ય વિદ્યાર્થીને ભરવા માટે પૂરતો સમય હતો.”
આયોગે વધુમાં જણાવ્યું કે ઘણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ અગાઉથી ફી વસૂલવાની અને તેને પરત ન કરવાની એક અન્યાયી પ્રથા બનાવી દીધી છે. આવી સંસ્થાઓ હવે શિક્ષણના મંદિર મટીને વ્યાપારી દુકાનો બની ગઈ છે. શાળા તો એ બેવડો ફાયદો કમાય છે કે જૂના વિદ્યાર્થીના પૈસા પણ પચાવી પાડે છે અને તે સીટ પર બીજા વિદ્યાર્થીને દાખલ કરીને ફરી ફી વસૂલે છે. શિક્ષણક્ષેત્રે આનાથી મોટું અન્યાયી વેપારી આચરણ બીજું કોઈ હોઈ શકે નહીં.
શાળાને કેટલો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો?
આ ગંભીર અન્યાય સામે અદાલતે પિતાની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો અને શાળાને નીચે મુજબની રકમ ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો:
મૂળ ફી પરત: શાળાએ પિતા પાસેથી લીધેલા રૂ. 21,000 પૂરા પરત કરવા પડશે.
માનસિક ત્રાસ બદલ વળતર: પિતા અને પરિવારને વેઠવી પડેલી માનસિક અને શારીરિક પીડા માટે રૂ. 10,000.
કેસનો ખર્ચ: કાનૂની લડતનો ખર્ચ પેટે વધારાના રૂ. 5,000.
આમ, કુલ મળીને શાળાએ આ ચુકાદાના 45 દિવસની અંદર પિતાને રૂ. 36,000 ચૂકવવાના રહેશે.
આ ચુકાદો આપણા સૌ માટે કેમ મહત્વનો છે?
આ કેસ સમગ્ર દેશના વાલીઓ માટે એક આંખ ઉઘાડનારો કિસ્સો છે. ઘણીવાર શાળાઓ એડમિશન કેન્સલ કરાવવા પર વાલીઓને ધક્કા ખવડાવે છે અને ‘નોન-રિફંડેબલ’ ના નિયમની ધાક ધમકી આપે છે. પરંતુ આ ચુકાદો સાબિત કરે છે કે જો સત્ર શરૂ થયા પહેલાં એડમિશન કેન્સલ કરાવવામાં આવે, તો શાળાઓ ગ્રાહક મંચના નિયમો મુજબ ફી રોકી શકે નહીં. વાલીઓએ આવી દાદાગીરી સામે ડર્યા વગર કાનૂની માર્ગ અપનાવવો જોઈએ.
