જ્ઞાનેશ કુમાર સામે કોંગ્રેસનું દેશવ્યાપી પ્રદર્શન, SIR મુદ્દે ચૂંટણી પંચ પર ઉઠાવ્યા સવાલ
દેશમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને મતદાર યાદીના વિશેષ સઘન સુધારણા એટલે કે SIR (Special Intensive Revision)ને લઈને રાજકીય વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે કોંગ્રેસે હવે દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ કર્યું છે. સોમવાર, 28 સપ્ટેમ્બરે દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર સહિત અનેક રાજ્યોમાં કોંગ્રેસના કાર્યકરો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા.
કોંગ્રેસે જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ સાથે ચૂંટણી પંચની કામગીરી પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. બીજી તરફ ભાજપ અને કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોંગ્રેસના આરોપોને નકારી કાઢવામાં આવ્યા છે અને ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયાનો બચાવ કરવામાં આવ્યો છે. આ સમગ્ર મુદ્દે હવે રાજકીય ટકરાવની સાથે ચૂંટણી પ્રક્રિયા, મતદાર યાદી અને SIR અંગેની ચર્ચા પણ તેજ બની છે.
દિલ્હીમાં યુથ કોંગ્રેસનો વિરોધ માર્ચ
દિલ્હીમાં યુથ કોંગ્રેસના કાર્યકરોએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું. કાર્યકરોએ વિરોધ માર્ચ કાઢીને ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.
પ્રદર્શનને ધ્યાનમાં રાખીને પોલીસે કેટલાક સ્થળોએ બેરિકેડિંગ કરી હતી. જોકે, કોંગ્રેસના કાર્યકરો માર્ચ માટે આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરતા જોવા મળ્યા હતા. જંતર-મંતર તરફ પણ વિરોધ પ્રદર્શનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
કોંગ્રેસનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે મતદાર યાદીમાં ફેરફાર કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન સામાન્ય મતદારોને પૂરતી તક, પારદર્શિતા અને યોગ્ય પ્રક્રિયા મળવી જોઈએ. પાર્ટી ખાસ કરીને SIR દરમિયાન મતદારોના નામ, દસ્તાવેજો અને નાગરિકતા સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નોને લઈને ચૂંટણી પંચ પાસેથી સ્પષ્ટતા માગી રહી છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ રસ્તા પર ઉતર્યા કોંગ્રેસ કાર્યકરો
દિલ્હી બાદ ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ કોંગ્રેસે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું. ઉન્નાવ સહિત અનેક વિસ્તારોમાં પાર્ટીના કાર્યકરો એકઠા થયા હતા. મોરાદાબાદમાં વિરોધ દરમિયાન જ્ઞાનેશ કુમારનું પ્રતિકાત્મક પૂતળું પણ સળગાવવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે.
કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીમાં કોઈ યોગ્ય મતદારનું નામ દૂર ન થાય અને કોઈ અયોગ્ય વ્યક્તિનું નામ સામેલ ન થાય તે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે. પાર્ટીનો આરોપ છે કે SIRની પ્રક્રિયાને લઈને મતદારોમાં ચિંતા ઊભી થઈ છે અને ચૂંટણી પંચે તેના વિશે વધુ સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ.
જોકે, આ આરોપો કોંગ્રેસના રાજકીય દાવા છે અને ચૂંટણી પંચે SIR સંબંધિત પોતાના નિર્ણયોને કાયદાકીય અને સંસ્થાકીય પ્રક્રિયા મુજબ હોવાનું જણાવ્યું છે.
જયપુરમાં વિરોધ દરમિયાન પોલીસ સાથે ઘર્ષણ
રાજસ્થાનની રાજધાની જયપુરમાં પણ કોંગ્રેસ કાર્યકરો દ્વારા મોટું વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું. કાર્યકરો શહીદ સ્મારકથી રેલી સ્વરૂપે આગળ વધ્યા અને ચૂંટણી પંચના રાજ્ય કક્ષાના કાર્યાલય તરફ જવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પોલીસે તેમને રોકવા માટે બેરિકેડિંગ ગોઠવી હતી. સ્થિતિને નિયંત્રિત કરવા માટે વોટર કેનનનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલ છે. વિરોધ દરમિયાન પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે ઘર્ષણની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી.
કોંગ્રેસે આ પ્રદર્શન દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે પોતાની નારાજગી વ્યક્ત કરી અને SIRની પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા. પાર્ટીના નેતાઓનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થા અંગે ઊભા થતા સવાલોનો જવાબ પારદર્શક રીતે મળવો જરૂરી છે.
મહારાષ્ટ્રમાં પણ કોંગ્રેસનું શક્તિપ્રદર્શન
મહારાષ્ટ્રમાં કોંગ્રેસે 28 સપ્ટેમ્બરના રોજ રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં વિરોધ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું. નાશિક, પુણે, કોલ્હાપુર સહિતના વિસ્તારોમાં કોંગ્રેસ કાર્યકરો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા.
મહારાષ્ટ્ર કોંગ્રેસે જ્ઞાનેશ કુમાર સામે કાર્યવાહી કરવાની અને તેમને પદ પરથી દૂર કરવાની માંગ કરી છે. પાર્ટીએ SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાં મોટા પાયે નામો દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાના આક્ષેપો પણ કર્યા છે.
કોંગ્રેસના મહારાષ્ટ્ર એકમના દાવા અનુસાર SIRને કારણે રાજ્યમાં મોટી સંખ્યામાં મતદારોને અસર થઈ શકે છે. બીજી તરફ ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયા નિયમો અને મંજૂર પ્રક્રિયા મુજબ કરવામાં આવી રહી છે.
કોંગ્રેસના જયરામ રમેશે શું કહ્યું?
કોંગ્રેસ મહાસચિવ જયરામ રમેશે SIR દરમિયાન નાગરિકતા સંબંધિત મુદ્દાને લઈને ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા પર સવાલ ઉઠાવ્યો છે.
તેમનો દાવો છે કે નાગરિકતાનો નિર્ણય ચૂંટણી પંચનું કામ નથી. તેમણે ભારતના નાગરિકતા કાયદા અને તેમાં સંસદ દ્વારા કરવામાં આવેલા સુધારાઓનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તા સંબંધિત કાયદાકીય માળખા હેઠળ આવે છે.
કોંગ્રેસે આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સુધાંશુ ધૂલિયાના તાજેતરના ઇન્ટરવ્યૂનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. પાર્ટીનો દાવો છે કે ચૂંટણી પંચ SIRની પ્રક્રિયામાં પોતાની સત્તાની મર્યાદાથી આગળ જઈ રહ્યું છે.
અહીં મહત્વની બાબત એ છે કે આ કોંગ્રેસ દ્વારા કરવામાં આવેલી કાનૂની અને રાજકીય દલીલ છે. બીજી તરફ ચૂંટણી પંચ SIRને મતદાર યાદીની પ્રક્રિયા તરીકે રજૂ કરે છે અને તેના આદેશો તથા ફેરફારો નિયમો અનુસાર હોવાનું કહે છે.
SIR શું છે અને કેમ બની રહ્યો છે મોટો મુદ્દો?
SIR એટલે Special Intensive Revision, એટલે કે મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન તપાસ અને સુધારણા પ્રક્રિયા.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીમાં રહેલા નામોની ચકાસણી, નવા મતદારોનો સમાવેશ, મૃત્યુ પામેલા અથવા અન્ય રીતે અયોગ્ય બનેલા મતદારોના નામ દૂર કરવા સહિતની કામગીરી કરવામાં આવે છે.
મતદાર યાદી ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું મૂળ આધારસ્તંભ હોવાથી તેમાં થતો કોઈપણ મોટો ફેરફાર સ્વાભાવિક રીતે રાજકીય અને જાહેર ચર્ચાનો વિષય બને છે. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે ચકાસણી દરમિયાન યોગ્ય મતદારોના નામ ન કપાય તે માટે પૂરતી સુરક્ષા અને પારદર્શિતા જરૂરી છે.
બીજી તરફ ચૂંટણી પંચનું વલણ એ રહ્યું છે કે મતદાર યાદીને ચોક્કસ અને વિશ્વસનીય રાખવા માટે સમયાંતરે તેની સમીક્ષા જરૂરી છે. તાજેતરમાં દિલ્હી અને મહારાષ્ટ્રમાં SIR સંબંધિત કેટલીક સમયમર્યાદાઓમાં પણ વધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને પ્રક્રિયામાં કેટલાક ફેરફારો કરવામાં આવ્યા હતા.
કોંગ્રેસે શા માટે રાજીનામાની માંગ કરી?
કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા લોકશાહી વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં છે. પાર્ટીનો આરોપ છે કે હાલની કામગીરીને કારણે ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
કોંગ્રેસ મહાસચિવ જયરામ રમેશે કહ્યું છે કે તેમના મતે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાની દિશામાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું રાજીનામું પહેલું પગલું હોવું જોઈએ. પાર્ટીએ દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં આ માંગ સાથે પ્રદર્શન કરવાની વ્યૂહરચના અપનાવી છે.
મહારાષ્ટ્ર કોંગ્રેસે તો જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવવા ઉપરાંત તેમની સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની પણ માંગ કરી છે. જોકે, આવી માંગો કોંગ્રેસના રાજકીય વલણનો ભાગ છે અને તેના પર અંતિમ કાનૂની નિર્ણય થયેલો નથી.
ભાજપનો કોંગ્રેસને જવાબ
કોંગ્રેસના આરોપો સામે ભાજપે પણ આ મુદ્દે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે. કેન્દ્રીય મંત્રી અને ભાજપના વરિષ્ઠ નેતા જે.પી. નડ્ડાએ કોંગ્રેસ અને વિપક્ષ પર ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાઓ અંગે ગેરસમજ ફેલાવવાનો આરોપ મૂક્યો છે.
નડ્ડાએ કહ્યું કે ચૂંટણી પંચે કોંગ્રેસ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલો અંગે તથ્યો સ્પષ્ટ કર્યા હોવા છતાં વિપક્ષ દ્વારા આ મુદ્દાને આગળ વધારવામાં આવી રહ્યો છે. તેમણે રાહુલ ગાંધી સહિત વિપક્ષના નેતાઓ પર ચૂંટણી પંચને નિશાન બનાવવાનો આરોપ પણ લગાવ્યો.
ભાજપનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેના દાવા તથ્યો અને પુરાવાના આધારે થવા જોઈએ અને બંધારણીય સંસ્થાઓ અંગે અનાવશ્યક શંકા ઊભી કરવાથી લોકશાહી સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસને અસર થઈ શકે છે.
ચૂંટણી પંચે પણ પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું
આ વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચ તરફથી પણ કેટલીક બાબતો સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર SIR સંબંધિત આદેશો ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરી બાદ જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
ચૂંટણી પંચે નવા મતદારોના સમાવેશ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા Form 6માં કરવામાં આવેલા ફેરફારોનો પણ બચાવ કર્યો છે. પંચે કહ્યું છે કે આ ફેરફારોને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ પડકારવામાં આવ્યા હતા અને સંબંધિત પ્રક્રિયાને કોર્ટ દ્વારા માન્યતા મળી છે.
આથી હાલ સમગ્ર વિવાદમાં ત્રણ અલગ દૃષ્ટિકોણ જોવા મળી રહ્યા છે—કોંગ્રેસ ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને SIR પર સવાલ ઉઠાવી રહી છે, ભાજપ પંચનો બચાવ કરી રહ્યું છે અને ચૂંટણી પંચ પોતાની પ્રક્રિયાને નિયમસર ગણાવી રહ્યું છે.
માત્ર એક રાજ્યનો નહીં, રાષ્ટ્રીય મુદ્દો બન્યો
શરૂઆતમાં SIRને લઈને કેટલાક રાજ્યોમાં રાજકીય વિરોધ જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ હવે આ મુદ્દો રાષ્ટ્રીય રાજકારણના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે.
દિલ્હીથી લઈને ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, ઝારખંડ અને અન્ય રાજ્યોમાં કોંગ્રેસ દ્વારા પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યા છે અથવા કાર્યક્રમોની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. ઝારખંડ કોંગ્રેસે પણ જિલ્લા મુખ્યાલયોમાં વિરોધ અને મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીના ઘેરાવનું આયોજન કર્યું હતું.
આ વિરોધ માત્ર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામા સુધી સીમિત નથી. મતદાર યાદીની વિશ્વસનીયતા, SIRની પદ્ધતિ, મતદારોના અધિકારો અને ચૂંટણી પંચની સ્વતંત્રતા જેવા અનેક મુદ્દા તેની સાથે જોડાઈ ગયા છે.
હવે આગળ શું થશે?
હાલ સૌથી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે SIRની પ્રક્રિયા આગળ કેવી રીતે વધે છે અને ચૂંટણી પંચ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા વાંધાઓ અને રાજકીય આરોપો અંગે કેટલી વધુ સ્પષ્ટતા આપવામાં આવે છે.
કોંગ્રેસે પોતાના વિરોધને વધુ વ્યાપક બનાવવાનો સંકેત આપ્યો છે, જ્યારે ભાજપ અને ચૂંટણી પંચે પોતાના વલણનો બચાવ કર્યો છે. આ કારણે આવનારા દિવસોમાં રાજકીય નિવેદનોની સાથે કાનૂની અને બંધારણીય ચર્ચા પણ વધુ મહત્વની બની શકે છે.
મતદાર યાદીમાં નામ હોવું એ દરેક મતદાર માટે ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો મૂળભૂત ભાગ છે. તેથી SIR અંગેની ચર્ચામાં રાજકીય આરોપોથી આગળ વધીને સાચા મતદારોના નામની સુરક્ષા, ખોટા નામોની ચકાસણી, દસ્તાવેજોની પ્રક્રિયા અને અપીલની તક જેવા વ્યવહારિક પ્રશ્નો પણ એટલા જ મહત્વના રહેશે.
હાલની સ્થિતિમાં એટલું સ્પષ્ટ છે કે જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી પંચને લઈને કોંગ્રેસ તથા ભાજપ વચ્ચેનો રાજકીય વિવાદ વધુ તીવ્ર બન્યો છે. કોંગ્રેસ રાજીનામાની માંગ સાથે દેશભરમાં રસ્તા પર ઉતરી છે, જ્યારે ભાજપ કોંગ્રેસના આરોપોને નકારીને ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયાનો બચાવ કરી રહ્યું છે.
આ સમગ્ર મામલામાં અંતિમ અસર માત્ર રાજકીય નિવેદનો પર નહીં, પરંતુ ચૂંટણી યાદીની પ્રક્રિયા, કાનૂની પડકારો અને સંબંધિત બંધારણીય સંસ્થાઓના આગામી નિર્ણયોથી નક્કી થશે.
