રશિયાથી ક્રૂડ ઓઇલની આયાતમાં મોટો ઘટાડો: પાંચ મહિનાના નીચલા સ્તરે પહોંચી ખરીદી, ઇરાક અને સાઉદી અરેબિયાએ વધાર્યો પુરવઠો
વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ચાલતી ભારે ખેંચતાણ અને ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ વચ્ચે ભારતની ક્રૂડ ઓઇલ આયાત નીતિમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક આવ્યો છે. વૈશ્વિક કટોકટી અને રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ ભારતીય રિફાઇનરી કંપનીઓએ રશિયા પાસેથી રેકોર્ડ માત્રામાં સસ્તું તેલ ખરીદ્યું હતું, પરંતુ હવે તે જથ્થામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના તાજેતરના આંકડા મુજબ, રશિયામાંથી ભારતની ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ઘટીને વિતેલા પાંચ મહિનાના નીચલા સ્તરે પહોંચી ગઈ છે.
ભારત પોતાની દૈનિક જરૂરિયાતનું ૮૫ ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ વિદેશથી આયાત કરે છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા તણાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સર્જાયેલી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારતે રશિયા તરફ પોતાની નિર્ભરતા મજબૂત કરી હતી. પરંતુ હવે સ્થાનિક રિફાઇનરી કંપનીઓએ પોતાના સપ્લાય સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યીકરણ (Diversification) કરવાનું શરૂ કર્યું છે, જેના કારણે રશિયન તેલની ખરીદીમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
કેપ્લર ડેટા: રશિયન તેલ આયાતનું ગણિત
શિપમેન્ટ અને ગ્લોબલ કોમોડિટી ડેટા પર નજર રાખતી વિશ્લેષણ કંપની કેપ્લર (Kpler) ના રિપોર્ટ અનુસાર, સપ્ટેમ્બર મહિનામાં ભારતે રશિયા પાસેથી સરેરાશ ૧.૭૪ મિલિયન થી ૧.૭૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd) ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરી છે. એપ્રિલ મહિનામાં નોંધાયેલી ૧.૫૮ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસની આયાત બાદ આ સપ્ટેમ્બરનો આંકડો સૌથી નીચો છે.
સરખામણી કરવામાં આવે તો, ઓગસ્ટ મહિનામાં ભારતે રશિયાથી દરરોજ ૨.૦૨ મિલિયન બેરલ અને જુલાઈ મહિનામાં સૌથી વધુ ૨.૬૫ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ તેલ મંગાવ્યું હતું. જોકે, રશિયન આયાતમાં ઘટાડો થવા છતાં સપ્ટેમ્બરમાં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાત વધીને ૫.૩ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ થઈ ગઈ છે, જે ઓગસ્ટ કરતાં દરરોજ ૬,૦૦૦,૦૦૦ બેરલ વધુ છે.
ઇરાક અને સાઉદી અરેબિયાએ રશિયાની ખોટ પૂરી કરી
રશિયા તરફથી ઓછો થયેલો તેલનો જથ્થો મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ના પરંપરાગત સપ્લાયર દેશોએ પૂરો કર્યો છે. ખાસ કરીને ઇરાક અને સાઉદી અરેબિયા પાસેથી ભારતે આયાતમાં મોટો ઉછાળો નોંધાવ્યો છે.
ઇરાકે સપ્ટેમ્બર મહિના દરમિયાન ભારતને દરરોજ અંદાજે ૫.૭૫ લાખ બેરલ ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો પૂરો પાડ્યો છે, જે ઓગસ્ટ મહિનામાં માત્ર ૧.૬૩ લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ હતો. એ જ રીતે, સાઉદી અરેબિયાથી થતી આયાત પણ ઓગસ્ટના ૩.૪૭ લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસથી વધીને સપ્ટેમ્બરમાં દરરોજ ૫.૬૬ લાખ બેરલ થઈ ગઈ છે. બીજી તરફ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) તરફથી આયાત ઓગસ્ટના ૫.૪૬ લાખ બેરલથી ઘટીને સપ્ટેમ્બરમાં ૪.૮૦ લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ નોંધાઈ છે.
અમેરિકી દબાણ અને આર્થિક ફાયદાનું ગણિત
કેપ્લરના સીનિયર રિસર્ચ મેનેજર સુમિત રિટોલિયાના જણાવ્યા અનુસાર, રશિયન પુરવઠામાં આવેલો આ ઘટાડો એવા સમયે થયો છે જ્યારે અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો રશિયન તેલના ખરીદદારો પર સતત નિયંત્રણો અને કૂટનીતિક દબાણ બનાવી રહ્યા છે. આ સંજોગોમાં ભારતીય રિફાઇનરીઓએ જોખમ ઘટાડવા માટે પોતાના સપ્લાય વિકલ્પો ખુલ્લા રાખ્યા છે.
જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આમ છતાં રશિયા હજુ પણ ભારતનો સૌથી મોટો સિંગલ ઓઇલ સપ્લાયર દેશ બનેલો છે. ભારતીય કંપનીઓ કોઈ એક દેશ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે જે દેશ પાસેથી આર્થિક લાભ, યોગ્ય ડિસ્કાઉન્ટ અને પોતાની રિફાઇનરીની જરૂરિયાત મુજબનું યોગ્ય ક્રૂડ મળે ત્યાંથી ખરીદી કરવાનો વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવી રહી છે.
